Najdawniejsze wiadomoci

o wsi Wach (1)

Kurpie Kurpiowska Puszcz Zielona
Frywolitki i sztuka Laury Bziukiewicz
Kurpiowska Puszcz Zielona
Forum Puszcz Zielona
Bursztyn na Kurpiach
Kurpiowska Bi簑teria
Kurpiowskie ozdoby Wielkanocne
Google
kurpie.com.pl internet
Muzeum Kurpiowskie w Wachu

Z Kroniki Szko造 Podstawowej w Wachu (obecnie Zesp馧 Szk馧 w Wachu). Ksi璕a IV str. 1 12

Napisa w latach 1966 - 24.08.1984 r. J霩ef Siwik Dyrektor Szko造 .

Kurpiowskie zdoby na Bo瞠narodzenie
Galeria/Foto - Kurpie Kurpiowska Puszcz Zielona
80

Wie Wach powsta豉 w Puszczy Kurpiowskiej , kt鏎a zajmowa豉 tereny pokryte lasem sosnowym lub wierkowym po這穎ne nad rodkow Narwi. Od wschodu ogranicza豉 Puszcz rzeka Pisa, kt鏎a wpada do Narwi pod Nowogrodem. Od po逝dnia jej granic by豉 rzeka Narew. Od zachodu Puszcza si璕a豉 po rodkowy bieg rzeki Orzyc i dolny bieg rzeki Omulew. Obie te rzeki s dop造wami Narwi. Od p馧nocy Puszcza Kurpiowska graniczy豉 z Prusami Wschodnimi.

Od najdawniejszych czas闚 ta Puszcza nale瘸豉 do Ksi瘰twa Mazowieckiego, kt鏎e w 1526 roku za panowania ostatnich Jagiellon闚 zosta這 w章czone do Korony. Od tego czasu Puszcza Kurpiowska sta豉 si kr鏊ewszczyzn.

Najazd szwedzki w latach 1655 1660 nie obj像 Puszczy. Szwedzi omin瘭i jej teren, bo nie mieli tu co rabowa, a zag喚bienie si w ni nie by這 bezpieczne. Przekonali si o tym Szwedzi, gdy ich armia licz鉍a4000 穎軟ierzy zacz窸a zag喚bia si w Puszcz od strony Chorzel w kierunku Myszy鎍a i zosta豉 sromotnie pobita przez Kurpi闚 na Kopa雟kim Mostku pod Myszy鎍em. Ale najazd szwedzki spowodowa, 瞠 ludno zamieszka豉 w s零iedztwie Puszczy, uciekaj鉍 przwd okrucie雟twem Szwed闚, szuka豉 w niej schronienia i ziem do uprawy. Nasili si wtedy nap造w osadnik闚 do Puszczy. W kurpiowskie lasy przybywali osadnicy r闚nie przed najazdem szwedzkim i po najedzie, ale ich liczba po najedzie by豉 o wiele mniejsza.

Przybywaj鉍ymi do Puszczy osadnikami w latach pniejszych byli przewa積ie ch這pi. Uciekali oni z d鏏r kr鏊ewskich, szlacheckich i duchownych przed bied, jaka cz瘰to im dokucza豉, przed nadmiern pa雟zczyzn lub gniewem pana dziedzica, kt鏎ego byli poddanymi. Schronienie w Puszczy znajdowali r闚nie ludzie pochodz鉍y ze szlachty, kt鏎ym grozi這 przeladowanie za dzia豉lno polityczn, a tak瞠 ludzie skazani za swoje czyny wyrokami s鉅闚.

Szlachta domaga豉 si od starosty ostro喚ckiego, aby zbieg造ch do Puszczy ch這p闚 wydawa dawnym ich dziedzicom, aby nie pozwala zak豉da nowych osad, a osady ju za這穎ne niszczy. Ale starosta ostro喚cki wbrew woli szlachty otacza opiek zbieg闚 i ich osady, bo po osiedleniu si w Puszczy powi瘯szali oni dochody ostro喚ckiego starosty.

Wed逝g legendy przekazywanej ustnie z pokolenia na pokolenie jednym z osadnik闚 by cz這wiek o nazwisku Wachul. Po przybyciu do Puszczy osiedli si w niej na sta貫. W nast瘼nych latach obok jego zagrody osiedlali si inni osadnicy. W ten spos鏏 powsta豉 osada, kt鏎a od nazwiska pierwszego jej za這篡ciela i mieszka鎍a zosta豉 nazwana Wach i nazw t posiada po dzie dzisiejszy.

Nikt z obecnie 篡j鉍ych mieszka鎍闚 Wachu nie potrafi ustali, w kt鏎ym roku przybycie tego osadnika nast雷i這. Pewnym jest, 瞠 by這 to na wiele lat przed 1740 rokiem. W tym bowiem roku zosta豉 za這穎na parafia w Kadzidle. W wykazie wsi, kt鏎e wtedy zosta造 przydzielone do parafii w Kadzidle, a poprzednio nale瘸造 do parafii Myszyniec, jest wymieniony Wach jako wie licz鉍a ju ponad 30 dom闚.

Osadnik Wachul zbudowa sobie zagrod gdzie na tym miejscu, gdzie dzi znajduje si szko豉 i ca豉 dzielnica wsi zwana Stara Wie. Dlaczego wybra to miejsce? Nie ma tu rzeki, jeziora, a nawet r鏚豉, kt鏎e dostarcza這by Wody. Ale miejsce to jest troch wy瞠j po這穎ne od teren闚 s零iednich. By這 ono jakby wysp wr鏚 otaczaj鉍ych j bagien. Dzi bagna te s osuszone i sta造 si 章kami. Najwa積iejszym jednak czynnikiem, kt鏎y zdecydowa o powstaniu tu osady, by chyba przechodz鉍y t璠y gociniec z Ostro喚ki na Mazury do Szczytna i Olsztyna. Osada Wach powsta豉 przy tym goci鎍u, kt鏎y dzi sta si asfaltow szos.

Wie Wach stopniowo powi瘯sza豉 si. Przybywa這 w niej dom闚 i mieszka鎍闚. Wykaz wsi nale蕨cych do parafii Kadzid這 sporz鉅zony w 1817 roku podaje, 瞠 w Wachu by這 wtedy 66 dom闚, a mieszka這 w nich 172 m篹czyzn i 164 kobiety.

Do roku 1875 Wach by wsi skupion o zwartej zabudowie. Po這瞠nie wr鏚 las闚 by這 korzystne dla jej mieszka鎍闚. Las dostarcza im drewna do budowy dom闚, stajni dla koni i ob鏎 dla kr闚 i owiec. W lesie latem zbierali grzyby i jagody, kt鏎e nast瘼nie suszyli i robili zapasy na zim. Grzyby umieli r闚nie marynowa w beczkach. Ka盥a rodzina uwa瘸豉 za sw鎩 obowi頊ek nazbiera i przy pomocy soli zamarynowa na okres zimy pe軟 beczk grzyb闚. W okresie zimy mieszka鎍y Wachu polowali na dzik zwierzyn kt鏎ej w puszczy nie brakowa這. Polowali przy u篡ciu broni palnej. Chwytali te dzik zwierzyn w sid豉, Kt鏎e w przemylny spos鏏 umieli budowa i na zwierzyn zastawia. Zajmowali si tak瞠 hodowl pszcz馧 w barciach, a potem w pniach drzewnych, kt鏎e ustawiali w swoich zagrodach lub w pobli簑 tych zagr鏚. Pnie drzewne w pniejszych latach zast雷i造 ule budowane z desek. Ale jeszcze na pocz靖ku lat dwudziestych po I wojnie wiatowej mo積a by這 spotka w przyzagrodowych pasiekach roje pszcz馧 hodowane w pniach drzewnych. Te pnie drzewne o d逝goci oko這 2 m by造 kawa趾ami grubych i starych sosen, w kt鏎ych w naturalny spos鏏 powstawa造 dziuple, a pszczo造 te dziuple wykorzysta造 na swoje gniazda. W czasach najdawniejszych pszczo造 篡造 w 篡wych i jeszcze rosn鉍ych starych sosnach. Sosny takie z gniazdami pszcz馧 nazywano barciami lub sosnami bartnymi. A ludzi kt鏎zy zajmowali si podbieraniem miodu z tych barci, nazywano bartnikami. W pniejszych latach mieszka鎍y naszej wsi te barcie z gniazdami zrzynali. Wypi這wywali z nich kawa趾i zawieraj鉍e gniazda pszcz馧, przywozili je razem z pszczo豉mi do swych zagr鏚 i ustawiali w zagrodach lub w pobli簑 zagr鏚. W ten spos鏏 powstawa造 pierwsze pasieki, a pszczo造 dawnie dziko 篡j鉍e znalaz造 si pod opiek cz這wieka.

Zamieszczony powy瞠j rysunek przedstawia taki starodawny ul z pnia drzewnego, wyci皻ego ze starej sosny bartnej. Aby do gniazda nie zacieka豉 woda deszczowa, zosta on przykryty daszkiem zrobionym z kawa趾a tego samego pnia roz逝panego.

 

Mieszka鎍y naszej wsi zajmowali si te rybo堯wstwem. W rzece Rozodze 這wili ryby przy pomocy ro積ego rodzaju sieci. Sieci te nazywano: k這, sanie, podrywka. Zamieszczone ni瞠j rysunki przedstawiaj wygl鉅 tych sieci

Bar

K這

υwi ni ryby jeden cz這wiek w p造tkiej wodzie zaroni皻ej troch wodnymi rolinami.

K這

υwi這 ni ryby dw鏂h ludzi w g喚bszej wodzie si璕aj鉍ej powy瞠j pasa i zaroni皻ej wodnymi rolinami.

Sanie do 這wienia ryb

υwi這 nimi ryby trzech ludzi brodz鉍 po pas w wodzie.

Podorywka

υwi ni ryby jeden cz這wiek. Sta na brzegu. Do wody nie wchodzi. Zarzuca sie na wod jak najdalej od brzegu, przyciska rozwidlony koniec podorywki otworem sieci zwr鏂onym do dna rzeki i powoli przyci鉚a ku sobie do brzegu.

Niekt鏎zy mieszka鎍y Wacha zajmowali si obr鏏k bursztynu i wyrabianiem pi瘯nych korali zwanych bursztynami , kt鏎e stanowi造 nieod章czny element barwnego odwi皻nego stroju ka盥ej Kurpianki. Jeszcze obecnie jeden z mieszka鎍闚 Wacha zajmuje si obr鏏k bursztynu. Jest nim Bziukiewicz Stanis豉w mieszkaj鉍y w dzielnicy wsi Zamostki.

 

Wach mia dawniej i takiego mieszka鎍a, kt鏎y w naszej wsi za這篡 i prowadzi karczm. By nim 砰d Hankel. Prowadzona przez niego karczma znajdowa豉 si na w堯ce G零ki Antoniego w tym miejscu, gdzie obecnie od asfaltowej szosy odchodzi droga do wsi Olszyny. Karczma mieci豉 si w budynkach wynaj皻ych przez tego 砰da od G零ki Antoniego dziadka G零ki Czes豉wa.

 

Do zaj耩 mieszka鎍闚 naszej wsi nale瘸這 r闚nie smolarstwo. By造 dawniej w Wachu dwie smolarnie. Jedna przy drodze do Zamostk闚 po po逝dniowej jej stronie, a druga w Zamostkach, gdzie obecnie mieszka Marci鎍zyk. W tych smolarniach otrzymywano smo喚 z sosnowych pni korzeni zwanych karpin. Smo豉 by豉 potrzebna do smarowania drewnianych osi woz闚, aby mniejsze by這 tarcie k馧 obracaj鉍ych si na tych osiach.

 

Wy瞠j wymienione zaj璚ia mieszka鎍闚 Wacha to zaj璚ia uboczne. Podstawowym ich zaj璚iem by這 jednak zawsze rolnictwo. Wybierali w lesie miejsca nadaj鉍e si na pola uprawne i po wykarczowaniu lasu zasiewali na nim 篡to, owies, j璚zmie, gryk, proso, len, konopie, 逝bin, saradel i ziemniaki. Zbo瘸 te dawa造 po篡wienie ludziom oraz karm dla hodowanych zwierz靖. Len i konopie dostarcza造 w堯kna na odzie, kt鏎 domowym sposobem ka盥a rodzina sama sobie sporz鉅za豉. Nasiona lnu i konopi s逝篡造 do wyrobu oleju, kt鏎y w kresie postu przed wi皻ami Bo瞠go Narodzenia i Wielkanocy by spo篡wany zamiast t逝szcz闚 zwierz璚ych. Uprawiali te warzywa kapust, marchew, pietruszk, pasternak, buraki i brukiew. Do uprawy warzyw, lnu i konopi wykorzystywali tereny podmok貫 w pobli簑 bagien. Nikt na terenie Wacha nie uprawia i nie uprawia przednicy, bo na piaszczystych lub podmok造ch glebach nie chce ona rosn寞.

 

Drugim wa積ym zaj璚iem zwi頊anym z rolnictwem by豉 hodowla kr闚, koni, owiec, wini, kur, g瘰i, kaczek i indyk闚. Szczeg鏊nie konie otaczane by造 troskliw opieka ka盥ego rolnika, kt鏎ego w Wachu nazywano i nazywa si gospodarzem. Dobrze utrzymane konie wiadczy造 o zamo積oci i znaczeniu gospodarza wr鏚 s零iad闚. Zwierz皻a hodowano nie tylko po to, by mie mi瘰o, mleko, we軟 i sk鏎y, ale tak瞠 po to, aby mie obornik, kt鏎y w Wachu nazywany jest gnojem. Bez obornika nie mo積a w naszej wsi zajmowa si rolnictwem. Piaszczysta gleba szybko wyp逝kuje si z pr鏂hnicy i staje si nieu篡tkiem. Obornik s逝篡 tu do systematycznego wzbogacania gleby w pr鏂hnic.

 

Mieszka鎍y Wacha pozak豉dali sobie poletka, uprawne w r騜nych czciach okolicy wsi. Gdy jeden wykarczowa kawa貫k lasu lub przygotowa do uprawy zagon w pobli簑 bagna, to samo robili obok niego s零iedzi. W ten spos鏏 ka盥y z mieszka鎍闚 Wacha mia po kilkanacie zagon闚 rozrzuconych po ca貫j okolicy wsi. Nie by這 to wygodne w wykonywaniu prac rolniczych. Ludzie spostrzegli, 瞠 wygodniej by這 by pracowa, gdyby zamiast kilkunastu zagon闚 ka盥y mia jeden du篡 kawa pola. Zacz瘭i najpierw myle, a potem d嘀y do komasacji grunt闚. Wstrzymywa這 komasacj to, 瞠 pastwiska by造 wsp鏊ne. Krowy i owce pas造 si na nich w du篡ch stadach pilnowanych przez pastuch闚. Odbywa這 si to tak, 瞠 kilku gospodarzy 章czy這 swoje krowy w jedno stado. Do pilnowania tak utworzonego stada najmowali wsp鏊nie jednego pastucha. Pastuch przez ca貫 lato otrzymywa wy篡wienie kolejno od swoich gospodarzy, sypia na sianie w stodole lub w chlewie, a po zako鎍zeniu wypasu w listopadzie odbiera zap豉t w postaci zbo瘸, ziemniak闚 i odzie篡, wed逝g umowy ustnej zawartej na wiosn. Wypas kr闚 zaczyna si 23 kwietnia w dniu wi皻ego Wojciecha, a ko鎍zy si 11 listopada w dniu wi皻ego Marcina. W dniu zako鎍zenia wypasu pastuch przynosi swojemu gospodarzowi leszczynow r霩g o d逝goci oko這 3 m, za kt鏎 od gospodarza otrzymywa w nagrod pieni鉅ze. Na tej r霩dze pastuch nacina no瞠m znaki X oznaczaj鉍e krowy i znaki I oznaczaj鉍e chlewy, czyli przegrody w oborze, w kt鏎ej sta造 krowy. Wyci皻e na r霩dze znaki IXX IXXX oznacza造, 瞠 gospodarz, dla kt鏎ego ta r霩ga jest przeznaczona, ma 5 kr闚 i 瞠 w oborze w jednym chlewie stoj 2 krowy, a w drugim 3 krowy. T r霩g zwan marcink gospodarz przechowywa do wiosny i w dniu wi皻ego Wojciecha wyp璠za przy jej pomocy byd這 na pastwisko na pierwszy wypas. Wyp璠zenie byd豉 przy pomocy tej marcinki, a ka盥 krow nale瘸這 marcink dotkn寞, mia這 czarodziejsk moc i chroni這 byd這 od chor鏏 i wszelkich nieszcz podczas wypasu w ci鉚u ca貫go lata.

Ostatecznie ch耩 komasacji grunt闚 zwyci篹y豉 i mieszka鎍y Wachu na ni si zdecydowali. Komasacj grunt闚 bardzo popiera i do niej zach璚a rz鉅 carski. Przy tym stawiany by warunek, 瞠 wie zwarcie zabudowana po komasacji, czyli po scaleniu grunt闚 musi si rozbudowa tak 瞠by ka盥y mieszka na swojej dzia販e gruntu, kt鏎 wtedy nazywano w堯k. Zapewnia這 to wtedy wygodniejsz prac na roli. Rz鉅owi carskiemu chodzi這 tu jednak o co innego. We wsi zwarcie zabudowanej 豉two jest o cz瘰te kontakty mi璠zy ludmi. Ludzie co dzie spotykaj si ze sob, przekazuj sobie wiadomoci, szybko w razie czego si organizuj. Mog szybciej zbuntowa si lub wznie powstanie przeciw w豉dzy cara. Rozbudowani na koloniach w堯kach maj utrudnione porozumiewanie si ze sob. Poch這ni璚i s prac w gospodarstwie. Przestaj si interesowa sprawami politycznymi. Nie jest im 豉two zorganizowa si do buntu lub powstania. Taki cel w komasacji mia rz鉅 carski.

Prac nad komasacj grunt闚 w Wachu rozpocz皻o. Trwa造 one kilka lat, bo prowadzi je tylko jeden geometra. Zako鎍zone zosta造 w 1875 roku.

By這 wtedy w Wachu 53 gospodarzy i 2 lu積ik闚. Lu積ikiem nazywano wtedy takiego cz這wieka, kt鏎y utrzymywa siebie i rodzin z pracy najemnej, bo swojego gospodarstwa rolnego nie posiada, ale posiada w豉sny dom z podw鏎kiem. Nie mog貫m ustali, dlaczego liczba dom闚 w Wachu od roku 1817 do roku 1875 zmniejszy豉 si z 66 na 55. W ci鉚u tego okresu by這 Powstanie Listopadowe w 1830 roku i Powstanie Styczniowe w 1863 roku. Na pewno mieszka鎍y Wachu brali w nich udzia, a w szczeg鏊noci w bitwie pod Ostro喚k w dniu 26 maja 1831 roku. Mo瞠 zgin瘭i w boju? A mo瞠 rz鉅 carski w drodze represji nakaza spali ich domy? Tego ju dzi nikt nie pami皻a.

Tym 53 gospodarzom, kt鏎zy mieszkali w czasie komasacji grunt闚 w Wachu, geometra wymierzy jednakowej wielkoci dzia趾i. Powierzchnia ka盥ej z nich by豉 r闚na jednej w堯ce. Jedna w堯ka r闚na si 30 morg闚. Jeden m鏎g r闚na si 0,56 ha. Ka盥a taka dzia趾a mia豉 powierzchni oko這 17 ha. Lunicy dzia貫k nie otrzymali i pozostali nadal bezrolnymi. Powsta wtedy problem, komu kt鏎 dzia趾 przydzieli. Ka盥y chcia otrzyma w堯k blisko wsi, 瞠by nie musia przebudowywa si. Na dalej po這穎ne dzia趾i nie by這 ch皻nych. Geometra rozstrzygn像 wi璚 spraw przez losowanie. Ponumerowa dzia趾i na planie i takimi samymi numerami oznaczy losy. Jaki kto numer losu wyci鉚n像, musia przebudowywa swoj zagrod na dzia趾 oznaczon tym samym numerem i tam na sta貫 zamieszka.

 

W taki to spos鏏 wie Wach o zwartej dot鉅 zabudowie rozci鉚n窸a si na przestrzeni 7 kilometr闚. Powsta造 w niej nast瘼uj鉍e dzielnice: Stara Wie, Zamostki, Ruty, Nadgociniec, Zabaranie, Zakobia趾i, Tabory, Zaparowa, Luniki,. Te nazwy dzielnic do dzi przetrwa造. Ale by造 jeszcze inne dzi ju zapomniane. Nale瘸造 do nich: 鑿iekotek ( mi璠zy w堯kami Marzewskiego, Trzci雟kiego i Chojnowskiego, obok Zamostk闚); Baran (mi璠zy zagrodami Podbielskiego Czes豉wa i Podbielskiego Henryka); Zam靖ki (przy 篤ir闚ce do Podg鏎za od w堯ki Burtuli do w堯ki Zery); Targa造 (od zakr皻u szosy ko這 Baku造 do domu Taradejny i Przygody a do lasu pod Siarcz ㄨk); Kad逝bek (tam, gdzie dzi jest Podg鏎ze). Rozmieszczenie tych dzielnic wsi Wach przedstawia zamieszczona poni瞠j mapa naszej wsi.

78
77
77
77
77
77

Kadzid這 * Myszyniec * Baranowo * Lelis * ㄊse * Czarnia* Zb鎩na * Turol * Krasnosielc * Olszewo Borki * Nowogr鏚* Chorzele* Kolno* Jednoro瞠c* Rozogi

.

Webmaster: Zdzis豉w Bziukiewicz

tel. 0607-676356

 

Dalsze rozpowszechnianie materia堯w opublikowanych w www.kurpie.com.pl jest zabronione bez zgody w豉ciciela. Podstawa prawna: art. 25 ust. 1 pkt 1 b ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

 

Copyright kurpie.com.pl / Zdzis豉w Bziukiewicz 2007

Prywatne Muzeum Kurpiowskie w Wachu
Kurpie - informacje