Dawne zagrody wiejskie w Wachu (2)

Kurpie Kurpiowska Puszcz Zielona
Frywolitki i sztuka Laury Bziukiewicz
Kurpiowska Puszcz Zielona
Forum Puszcz Zielona
Bursztyn na Kurpiach
Kurpiowska Bi簑teria
Kurpiowskie ozdoby Wielkanocne
Google
kurpie.com.pl internet
Muzeum Kurpiowskie w Wachu

Z Kroniki Szko造 Podstawowej w Wachu (obecnie Zesp馧 Szk馧 w Wachu). Ksi璕a IV str. 12 - 44

Napisa w latach 1966 - 24.08.1984 r. J霩ef Siwik Dyrektor Szko造 .

Kurpiowskie zdoby na Bo瞠narodzenie
Galeria/Foto - Kurpie Kurpiowska Puszcz Zielona
80

Gdy m闚i si o rozbudowie wsi ze skupionej i zwarcie zabudowanej na wie rozwleczon luno na poszczeg鏊nych koloniach, warto nadmieni, jak wygl鉅a豉 w tamtych czasach wiejska zagroda, a w niej obora i dom mieszkalny. Zagroda stanowi豉 teren zamkni皻y cianami budynk闚 i p這tem. Do zagrody mo積a by這 wjecha przez bram zwan wrotami, a wej pieszo przez ma章 furtk obok bramy. Sama obora na terenie zagrody by豉 jakby zamkiem obronnym. Mia豉 bram zamykan od wewn靖rz na drewnian zasuw i do du蕨 furtk, przez kt鏎 mog造 przechodzi pojedynczo krowy i inne zwierz皻a. Furtka mia豉 drewniany zamek i zamyka豉 si od zewn靖rz drewnianym kluczem. Brama i furtka nie mia造 zawias闚. By造 przymocowane do s逝pk闚 lub cian drewnianymi uchwytami, w kt鏎ych obraca造 si tak dobrze, jak na zawiasach. Trzeba jeszcze doda , 瞠 przy budowaniu bram i furtek nie u篡wano dawniej 瞠laznych gwodzi. Drewniane elementy bram i furtek 章czono na czopy, przewiercano przez nie otw鏎, kt鏎y nast瘼nie przebijano drewnianym ko趾iem. Podobnie deski przebijano r闚nie drewnianymi ko趾ami. Dom mieszkalny w takiej zagrodzie wiejskiej by zawsze po章czony ze stajni dla koni. Drzwi do stajni zamyka造 si od wewn靖rz drewnian zasuw, kt鏎 zak豉da這 si przez otw鏎 w cianie z domu mieszkalnego. W tamtych czasach zdarza造 si cz瘰to kradzie瞠 koni. Ko by cennym zwierz璚iem. Dlatego ka盥y gospodarz nawet w nocy chcia go mie blisko siebie i czuwa aby jego ko nie sta si przedmiotem kradzie篡. W czuwaniu nad bezpiecze雟twem zagrody w nocy pomaga gospodarzowi pies podw鏎zowy uwi頊any na 豉鎍uchu zamocowanym ruchomo na drucie przeci鉚ni皻ym przez ca貫 podw鏎ko od obory do domu mieszkalnego tak, aby pies m鏬 biega po ca造m podw鏎ku. Obrazowo przedstawia zagrod wiejsk ni瞠j zamieszczony jej szkic sytuacyjny.

1. Brama (wrota) i furtka na podw鏎ko.

2. Ogr鏚ek kwiatowy.

3. Dom mieszkalny.

4. Stajnia dla koni.

5. Buda dla psa.

6. Drut dla psa.

7. Brama i furtka do obory.

8. Obora dla kr闚.

9. Obora dla owiec.

10. Stodo豉.

11. Szopa na narz璠zia rolnicze.

12. Kurnik.

13. Chlewnia dla wi.

14. Ogrodzenie.

15. Studnia.

Dom mieszkalny w wiejskiej zagrodzie mia nast瘼uj鉍e pomieszczenia: sie, kuchni, alkierz i du蕨 izb. Z sieni by這 wejcie do du瞠j izby i do kuchni oraz drabina lub schody prowadz鉍e na strych domu, czyli na poddasze. Poddasze domu nazywano w Wachu g鏎. W sieni znajdowa si r闚nie w cianie otw鏎, przez kt鏎y zak豉da這 si zasuw zamykaj鉍 drzwi w stajni dla koni. Z kuchni by這 wejcie do alkierza, a z alkierza do du瞠j izby. Domownicy w ci鉚u dnia najd逝瞠j przebywali w kuchni. Tu gotowali i spo篡wali posi趾i oraz wykonywali wszelkie prace domowe. Alkierz stanowi izb do spania. Ale w liczniejszej rodzinie niekt鏎zy cz這nkowie takiej rodziny sypiali w kuchni, bo w alkierzu nie mogli si zmieci. Du瘸 izba by豉 pomieszczeniem odwi皻nym przybranym i wykorzystywanym tylko na wielkie okazje. Tu przyjmowano goci i ksi璠za chodz鉍ego po kol璠zie. Tu odbywa造 si wesela, chrzciny, pogrzeby, a czasem wiejskie zabawy taneczne.

Zaznaczam przy tym, 瞠 w tamtych czasach i przez wiele lat pniej wszystkie domy mieszkalne w naszej wsi by造 budowane wed逝g tego samego wzoru, a r騜ni造 si tylko wymiarami cian i wystrojem zewn皻rznym i wewn皻rznym w zale積oci od stanu zamo積oci gospodarza.

1. Sie

2. Kuchnia

3. Alkierz

4. Du瘸 izba

5. Komora spi瘸rnia

6. Schody na strych (g鏎)

7. Stajnia dla koni

Plan domu mieszkalnego w Wachu.

Dawna chata kurpiowska w Wachu.

Wszystkie budynki gospodarcze i mieszkalne w Wachu budowane by造 dawniej z drewnianych bali i kryte s這m. Kominy i kuchnie budowano z bry rudy 瞠laznej, kt鏎a wyst瘼uje na Wachowskich 章kach p造tko pod powierzchni ziemi, a zlepiano je glin. Gdy sta豉 si bardziej dost瘼na ceg豉, stopniowo w budowie komin闚 bry造 rudy zast瘼owano ceg章. Ale kominy zbudowane w dolnej czci z bry rudy przetrwa造 w niekt鏎ych chatach w Wachu do okresu po drugiej wojnie wiatowej.

Tak jak przedstawia to rysunek, wygl鉅a豉 dawniej chata kurpiowska w naszej wsi i innych wsiach Kurpiowskiej Puszczy. Nad drzwiami wejciowymi robiono ma貫 okienko, aby w sieni nie by這 ciemno. Okienko to mia這 szeroko jednego bala znajduj鉍ego si w cianie nad drzwiami. Bal ten wyrzynano r闚no z szerokoci drzwi i zast瘼owano wyrzni皻 jego cz okienkiem z trzema szybkami.

Wyst瘼uj鉍e ponad dach i skrzy穎wane deski umieszczone po obydwu stronach dachu chaty lub budynku gospodarczego nazywa造 si parogi. Przytrzymywa造 one s這m i nie pozwala造 zsuwa si jej z dachu podczas wiatru. Le蕨ce wzd逝 ca貫go dachu ko趾i nazywa造 si ko磧iny. Nazw dano im dlatego, bo wystaj鉍e nad dachem ich skrzy穎wane ko鎍e podobne s do rog闚 koz豉. Ko趾i te przed za這瞠niem na dach 章czono ruchomo po dwa razem i zak豉dano na dach w ten spos鏏, 瞠 ka盥y z nich le瘸 po przeciwnej stronie dachu. Ko趾i te swoim ci篹arem przytrzymywa造 s這m na stropie dachu i nie pozwala造 na zrywanie jej przez wiatry.

Na podw鏎ku ka盥ej zagrody w Wachu znajdowa豉 si studnia zbudowana ca趾owicie z drewna. Jej wygl鉅 przedstawia

1. Studnia z drewnianych bali

2. Drewniane wiadro

3. Kluczka

4. miga

5. 真raw

6. Koryto do pojenia zwierz靖

Starodawna studnia w Wachu.

78
78
78
78

Aby zbudowa tak studni, kopano na podw鏎ku szeroki d馧 a do warstwy wodononej. Gdy dokopano si do wody, w warstwie wodononej budowano z drewnianych bali kwadratowy otw鏎 o boku oko這 metra. Bale starano si wepchn寞 w warstw wodonon na tak g喚boko, na jak by這 to mo磧iwe. Im g喚biej uda這 si te bale umieci w warstwie wodononej, tym wi璚ej wody by這 potem w studni. Gdy zbiornik robiony z bali w warstwie wodononej zawiera ju du蕨 ilo wody, otw鏎 budowano w g鏎, a d馧 naoko這 niego zasypywano wykopan poprzednio ziemi. Boki ograniczaj鉍e otw鏎 budowano dot鉅, a wystawa造 one ponad powierzchni ziemi do wysokoci oko這 jednego metra, aby ludzie i zwierz皻a nie wpadali przez nieostro積o do studni. Ze studni tak zbudowanej mo積a ju by這 czerpa wod bosakiem. Ale by豉 to praca ci篹ka i tylko silni m篹czyni mogli j wykonywa. Aby czerpanie wody ze studni by這 l瞠jsze, budowano przy niej 簑raw. By on dwigni dwustronn i maszyn prost, kt鏎a ci篹k prace pozwala豉 wykonywa mniejszym wysi趾iem. Do tego celu wyszukiwano w lesie sosn, kt鏎ej pie na wysokoci kilku metr闚 nad ziemi rozwidla si na dwa pnie. Z takiej sosny po odpowiedniej obr鏏ce powstawa 簑raw, kt鏎y wkopywano w ziemi w pobli簑 studni. Na nim ruchomo na osi zawieszano mig, czyli dr鉚, kt鏎ego jeden koniec grubszy spoczywa na ziemi, a drugi cie雟zy wystawa w g鏎 nad studni. U ko鎍a tego dr鉚a wystaj鉍ego w g鏎 umocowywano cienki dr嘀ek zwany kluczk, a u niej drewniane wiadro. Nazwa kluczka pochodzi st鉅, 瞠 na jej ko鎍u przybijano urz鉅zenie, kt鏎e dzia豉j鉍 na zasadzie si造 ci篹koci zabezpiecza這 wiadro od zgubienia w studni podczas czerpania wody. Zamyka這 ono, czyli zakluczy這 jakby to wiadro tak, jak zamyka si drzwi zamkiem na klucz. Dlatego t cz 簑rawia nazwano kluczk. Wiadro za這穎ne na kluczk samo nie mog這 si odczepi. Dopiero po odbezpieczeniu przez cz這wieka urz鉅zenia kluczki mo積a by這 zdj寞 z niej wiadro.

Dwigni dwustronn u豉twiaj鉍 czerpanie wody ze studni nazwano 簑rawiem dlatego, 瞠 jej wygl鉅 schematycznie przypomina posta ptaka o nazwie 簑raw, kt鏎y jest tak du篡 jak bocian, a 篡je w bagnach Puszczy Kurpiowskiej. Nazwano t dwigni 簑rawiem r闚nie z tego powodu, 瞠 miga tej dwigni poruszaj鉍a si na osi podczas czerpania wody, powoduje tarcie o t o i skrzypi, a przy tym wydaje g這s podobny do g這su wydawanego przez przelatuj鉍e w g鏎ze 簑rawie, gdy odlatuj one jesieni do ciep造ch kraj闚, a wiosn znowu do nas powracaj.

Ko這 studni znajdowa這 si zawsze drewniane koryto wyd逝bane w grubym pniu drzewnym, kt鏎e s逝篡這 do pojenia zwierz靖. Drewniane studnie dotrzyma造 si do zako鎍zenia pierwszej wojny wiatowej. Po jej zako鎍zeniu stopniowo zosta造 zast雷ione studniami z betonowych kr璕闚. Drewniane 簑rawie s przy studniach u篡wane do obecnych czas闚.

Ciekawym urz鉅zeniem w wiejskiej oborze by豉 st瘼a. Jej wygl鉅 przedstawia ni瞠j zamieszczony rysunek.

1. Duczaj

2. St雷or

3. S逝pki, na kt鏎ych st雷or by umieszczony ruchomo na osi.

4. Ko貫k w cianie, kt鏎ego trzyma si cz這wiek pracuj鉍y na st瘼ie, aby m鏬 utrzyma r闚nowag i nie spa ze st瘼y w czasie pracy.

St瘼a do robienia kaszy z prosa.

St瘼a znajdowa豉 si w tej czci obory, kt鏎a by豉 przeznaczona na narz璠zia rolnicze, czyli w szopie. Umieszczona by豉 zawsze przy cianie, bo pracuj鉍y przy cianie cz這wiek musia trzyma si ko趾a lub uchwytu w cianie wmontowanego, aby m鏬 utrzyma r闚nowag i nie spa ze st瘼y w czasie pracy. Stawa這 w wykroku na st雷orze tak, 瞠 jedn nog mia ustawion po jednej stronie osi obrotu st瘼ora, a drug po drugiej stronie tej osi. Przenosz鉍 rytmicznie ci篹ar cia豉 z jednej na drug powodowa podnoszenie si st瘼ora do g鏎y i jego opadanie w duczaj. St瘼or uderzaj鉍 wielokrotnie w proso wsypane do 逝czaja st瘼y powodowa przemian tego prosa w kasz jaglan. St瘼a s逝篡豉 wi璚 do robienia kaszy jaglanej z prosa. Ususzone w suszarniku proso wsypywano do 逝czaja st瘼y. Pod uderzeniem st瘼ora z prosa odstawa造 逝ski i zamienia造 si w 鄴速aw m隕 zwan mi瘯inami. Trzeba by這 jeszcze oddzieli otrzyman z prosa kasz od mi瘯in przy pomocy sita. Mi瘯iny u篡wano jako domieszk do gotowanych ziemniak闚 na pasz dla zwierz靖. Otrzymana przy pomocy st瘼y kasza jaglana ma du蕨 warto pokarmow dla ludzi i dlatego by豉 ch皻nie przez nich spo篡wana. Gotowano j w r騜ny spos鏏. W dni cis貫go postu gotowano j na g瘰to tylko w posolonej wodzie, dodawano do niej troch oleju i tak przygotowan spo篡wano. W dni wolne od postu zamiast oleju dodawano do tej kaszy skwarek ze s這niny i t逝szcz ze skwarek wytopiony. Ze skwarkami ta kasza by豉 o wiele smaczniejsza, ni z olejem. Gotowano j r闚nie na mleku. Kasza jaglana ma t w豉ciwo, 瞠 po ugotowaniu d逝go zachowuje ciep這 i powoli stygnie. Dlatego zabierano j ze sob jako po篡wienie, gdy rodzina wybiera豉 si dalej od domu na ca造 dzie do pracy przy sianokosach, 積iwach lub kopaniu ziemniak闚. St瘼y do robienia kaszy jaglanej z prosa przetrwa造 do II wojny wiatowej. W czasie jej trwania uleg造 spaleniu lub zniszczeniu, a nowych od tego czasu nie budowano. Pr鏏owano kasz z prosa robi w nowoczesnych m造nkach do kaszy. Ale kasza zrobiona w m造nku nie by豉 tak smaczna, jak kasza ze st瘼y.

W latach siedemdziesi靖ych XX wieku mieszka鎍y Wacha przestali uprawia proso. Wymaga ono troskliwej piel璕nacji. Gdy powchodzi, trzeba je plewi z zielska, a zbiera je mo積a tylko sierpem. Przy koszeniu kos lub maszyn wysypywa這 si z niego ziarno i nie by這 ju co m堯ci. Poniewa ludzie obecni 篡j鉍y zapomnieli o sierpach, musieli przesta uprawia proso.

W oborze wiejskiej w szopie na narz璠zia rolnicze znajdowa si r闚nie w霩, kt鏎ego drewniane ko豉 okute tylko 瞠lazn obr璚z obraca造 si na drewnianych osiach. Wygl鉅 takiego wozu przedstawia w spos鏏 uproszczony ni瞠j zamieszczony rysunek.

W霩 na drewnianych osiach.

Do takiego wozu zaprz璕ano dwa konie. W jednego konia zaprz璕ni皻ego przy dyszlu w Wachu nie je盥穎no, jak jest to praktykowane w innych czciach Polski. Gdy w Wachu gospodarz mia tylko jednego konia, wyjmowa z wozu rodkowy dyszel, a zamiast niego dopina dwa cie雟ze dyszle po bokach wozu. Te dwa dyszle zwano oloblami. Jeden ko ci鉚n鉍y w霩 znajdywa si wtedy mi璠zy tymi dwoma dyszlami.

Drewniane osie cz瘰to pod ci篹arem 豉ma造 si. Przed pierwsz wojn wiatow zast雷iono je stopniowo osiami metalowymi zrobionymi z 瞠laza. Przez to wozy sta造 si trwalsze i mocniejsze i mo積a by這 na nich przewozi wi瘯sze ci篹ary.

Do zwo瞠nia siana i snopk闚 zbo瘸 gospodarze te wozy przed逝瘸li przy pomocy dr鉚a zwanego rozwor. Aby dr鉚 sta si rozwor, trzeba by這 odpowiednio go obrobi i wywierci w nim dwa otwory. Jeden otw鏎 przy grubszym ko鎍u tego dr鉚a, a drugi w takiej odleg這ci od pierwszego, o ile gospodarz chcia sw鎩 w霩 uczyni d逝窺zym. Wygl鉅 takiej rozwory przedstawia ni瞠j zamieszczony rysunek.

Rozwora

Rozwora pozwala豉 wi璚 odsun寞 tylni cz wozu od przedniej o taki odst瘼, jaki by mi璠zy otworami na rozworze. Boczne deski stanowi鉍e skrzyni wozu zast雷iono drabinami, kt鏎e na w霩 zak豉dano w ten spos鏏, 瞠 jeden dr鉚 drabiny dolny le瘸 tak jak deska po wewn皻rznej stronie k這nic, drugi g鏎ny za這穎ny by po zewn皻rznej stronie k這nic. Aby drabina nie opada豉 na ko豉, podpierano j dwiema podporami umocowanymi na osiach wozu i k這nicach. Te podpory mia造 nazw luniaki. Poni窺zy rysunek przedstawia w uproszczony spos鏏 wygl鉅 wozu drabiniastego.

W霩 drabiniasty

W ten spos鏏 przestronny w霩 stawa si d逝窺zy i szerszy. Mo積a by這 za豉dowa na niego wi璚ej siana i snopk闚. Taki w霩 by w razie potrzeby przystosowany r闚nie do przewo瞠nia z lasu d逝gich sosen do budowy dom闚 i budynk闚 gospodarczych. Do tego celu by造 potrzebne tylko prz鏚 i ty wozu, rozwora, dwa dr鉚i i dwa 豉鎍uchy. Dr鉚i te s逝篡造 jako dwignie jednostronne przy za豉dowaniu d逝giej sosny na w霩. Ni瞠j zamieszczony rysunek przedstawia w uproszczony spos鏏 taki w霩 z za豉dowan na nim sosn.

1. Rozwora

2. Skr皻

3. ζ鎍uchy

Do za豉dowania d逝giej sosny na w霩 potrzeba by這 najmniej dw鏂h mocnych ch這p闚. Ale dwaj ch這pi mogli tylko l瞠jsz sosn na w霩 za豉dowa. Do 豉dowania grubszych i ci篹szych sosen trzeba by這 zatrudnia przynajmniej pi璚iu mocnych ch這p闚.

ζdowanie odbywa這 si w nast瘼uj鉍y spos鏏: Najpierw 豉dowano na ty wozu cie雟zy koniec sosny zwanej wierzcho趾iem. Aby t czynno wykona, przewracano ty wozu tak, 瞠 jedno ko這 le瘸這 p豉sko na ziemi, a drugie by這 nad nim w g鏎ze. O ty逝 wozu by豉 wtedy ustawiona prostopadle do powierzchni ziemi. Przy pomocy dr鉚闚 stosowanych w闚czas jako dwignie jednostronne nasuwano sosn na ty wozu po r闚ni pochy貫j, kt鏎 stanowi豉 wtedy k這nica znajduj鉍a si nad ko貫m le蕨cym p豉sko na ziemi. Gdy wierzcho貫k sosny zosta ju dostatecznie nasuni皻y, wtedy podnoszono dr鉚ami ty wozu tak, aby obydwa jego ko豉 stan窸y znowu na ziemi. Ci篹ko by這 t czynno wykona. Trzeba by這 przy tym uwa瘸, aby przy podnoszeniu nie po豉ma ko豉 le蕨cego p豉sko na ziemi i przycini皻ego sosn. Gdy uda這 si ty wozu razem z le蕨c na nim sosn odwr鏂i, cie雟zy koniec sosny by na w霩 za豉dowany. Wystaj鉍y poza ty wozu wierzcho貫k sosny r闚nowa篡 czciowo drugi grubszy jej koniec zwany odziemkiem i czyni go jakby l瞠jszym i 豉twiejszym do za豉dowania. Ten grubszy koniec sosny 豉dowano na prz鏚 wozu r闚nie przy pomocy dr鉚闚 stosowanych jako dwignie jednostronne. Wyjmowano k這nnice z przodu wozu, opierano j o ko這, aby stanowi豉 r闚ni pochy章 i po tak przygotowanej r闚ni pochy貫j wsuwano grubszy koniec sosny na prz鏚 wozu. Gdy ta czynno zosta豉 wykonana, przywi頊ywano jednym 豉鎍uchem do za豉dowanej na w霩 sosny koniec rozwory przypi皻ej do przodu wozu, a drugim 豉鎍uchem koniec skr皻u wystaj鉍y ku przodowi z ty逝 wozu. Po takim przymocowaniu sosny doczepiano do wozu konie i wieziono sosn z lasu do zagrody. Gdy na drodze by造 zakr皻y, kt鏎e powodowa造, 瞠 ty wozu znajdowa si daleko za przodem m鏬 zjecha z drogi i zaczepi o jako przeszkod, wtedy trzeba by這 odwi頊a 豉鎍uch mocuj鉍y skr皻 ty逝 sosny do wozu na nim wiezionej i trzymaj鉍 w r瘯ach koniec skr皻a naprowadzi ty wozu tak, aby z drogi nie zjecha, aby omin像 przeszkod i o ni nie zaczepi. Tak czynno m鏬 wykonywa ch這p silny i maj鉍y dowiadczenie w przewo瞠niu d逝gich sosen z lasu do zagrody.

Aby u豉twi sobie 豉dowanie ci篹kich sosen na wozy i wykonywan przy tym prac uczyni l瞠jsz, nasi przodkowie wymylili i zbudowali proste urz鉅zenie, kt鏎e pozwala造 na wykonanie tej pracy mniejszym wysi趾iem. Jednym z takich urz鉅ze by trep, co w gwarze kurpiowskiej znaczy schodek. Wygl鉅 tego urz鉅zenia przedstawia ni瞠j zamieszczony rysunek.

1. Trep

2. Dr鉚i

3. Sosna

Dwaj mocni ch這pi wsp馧pracuj鉍 ze sob potrafili przy pomocy tego urz鉅zenia i dw鏂h dr鉚闚 za豉dowa na w霩 ci篹k sosn. To urz鉅zenie stanowi這 umieszczone na coraz to wi瘯szej wysokoci punkty podparcia dla dr鉚闚, kt鏎e dzi瘯i temu urz鉅zeniu by造 wykorzystywane jako dwignie dwustronne wsp馧dzia豉j鉍e ze sob. ζdowanie odbywa這 si w nast瘼uj鉍y spos鏏:

Po odpowiednim ustawieniu tego urz鉅zenia obok le蕨cej na ziemi sosny i po pod這瞠niu pod jeden jej koniec dr鉚a oraz oparciu go na najni瞠j po這穎nym punkcie podparcia na trepie w punkcie podparcia wy瞠j po這穎nym, wsuwa go pod sosn i podnosi j jeszcze wy瞠j. Nast瘼ie pierwszy ch這p powtarza czynno poprzednio wykonywan przez drugiego ch這pa, ale w punkcie podparcia jeszcze wy瞠j niesiony na tak wysoko, 瞠 mo積a by這 pod niego podprowadzi w霩, wtedy jeden z ch這p闚 podtrzymywa sosn na dr鉚u podpartym o trep, a drugi podstawi pod ten koniec sosny ty wozu i odpowiednio go ustawia. Potem obaj przy pomocy tych samych dr鉚闚 podpieranych o trep opuszczali delikatnie ten koniec sosny w d馧, a spocz像 on na tyle wozu. W podobny spos鏏 豉dowali oni drugi koniec sosny na prz鏚 wozu.

Drugie urz鉅zenie s逝蕨ce do 豉dowania d逝gich sosen na wozy, z kt鏎ego nasi przodkowie ch皻nie korzystali mia這 nazw lada, a wygl鉅a這 tak, jak przedstawia je ni瞠j zamieszczony rysunek.

1. Lada

2. Dwignia

3. Sworznie

4. ζ鎍uch

5. Sosna

Lada by豉 zbudowana z dw鏂h mocnych d瑿owych bali r闚nolegle do siebie ustawionych i zamocowanych w podstawie tak, 瞠 w szczelin znajduj鉍 si mi璠zy tymi balami mo積a by這 swobodnie wk豉da dwigni. W g鏎nym ko鎍u lady w szczelin mi璠zy balami by w這穎ny klocek, do kt鏎ego obydwa bale lady silnie przymocowywano. Przez obydwa bale przewiercano dwoma rz璠ami otwory tak, 瞠 otwory w jednym rz璠zie nie znajdowa造 si naprzeciwko otwor闚 w rz璠zie drugim. W te otwory przy 豉dowaniu sosny wk豉dano dwa 瞠lazne sworznie, kt鏎e kolejno stanowi造 punkty podparcia dla dwigni dwustronnej wykorzystywanej przy 豉dowaniu sosny na w霩. Dwignia dwustronna nie stanowi豉 tu zwyk貫go dr鉚a. Dr鉚 ten by odpowiednio obrobiony i w jednym ko鎍u wzmocniony 瞠lazn sztab zako鎍zon hakiem. Na ten hak zaczepiano koniec 豉鎍ucha, kt鏎ym opasana by豉 sosna przy podnoszeniu do g鏎y jednego jej ko鎍a.

Do za豉dowania sosny na w霩 przy pomocy tego urz鉅zenia potrzeba by這 dw鏂h ch這p闚. Gdy lada zosta豉 ju odpowiednio ustawiona obok sosny przeznaczonej do za豉dowania, a sosna opasana 豉鎍uchem, kt鏎ego koniec zaczepiano na haku dwigni, wtedy jeden z ch這p闚 wsuwa 瞠lazny sworze w otw鏎 lady najni瞠j po這穎ny. Ten sworze stanowi punkt podparcia dla dwigni dwustronnej, przy kt鏎ej pomocy zaczyna pracowa drugi ch這p. Naciska on rami si造 dzia豉nia dwigni w d馧 i podnosi koniec sosny troch do g鏎y. Wtedy pierwszy ch這p wsuwa drugi sworze w otw鏎 lady troch wy瞠j po這穎ny, ale znajduj鉍y si w rz璠zie otwor闚 wywierconych po stronie ramienia si造 oporu dwigni, a wi璚 w innym rz璠zie, ni tkwi ju sworze poprzednio wsuni皻y. Ten drugi sworze zabezpiecza dwigni i uwi頊an do niej sosn od opadni璚ia w d馧, a jednoczenie umo磧iwia podnie rami si造 dzia豉nia dwigni do g鏎y i przestawi pierwszy sworze o jeden otw鏎 wy瞠j. Gdy przestawienie sworznia zosta這 wykonane, wtedy znowu naciskano rami si造 dzia豉nia dwigni w d馧, a koniec sosny podnosi si przy tym w g鏎 na wi瘯sz ni poprzednio wysoko. Nast瘼nie czynno zwi頊ane z prac dwigni powtarza造 si, a koniec sosny podni鏀 si na tak wysoko, 瞠 mo積a by這 podstawi pod niego ty wozu i lekko na ten koniec opuci. Podobnie 豉dowano drugi koniec sosny na prz鏚 wozu. Zalet urz鉅zenia zwanego lad by這 to 瞠 dwignia dwustronna w tym urz鉅zeniu zastosowana mia豉 kr鏒kie rami si造 oporu, a stosunkowo d逝gie rami si造 dzia豉nia, co zgodnie z prawem fizyki pozwala這 ci篹k prac wykona ma造m wysi趾iem.

 

Mieszka鎍y Wacha dawniej nie uczyli si fizyki i teoretycznie nie znali jej praw, ale praktycznie umieli z praw fizyki korzysta i bardzo cz瘰to z nich korzystali.

Nale篡 jeszcze nadmieni, 瞠 nasi przodkowie te d逝gie sosny przywo穎ne z lasu do zagrody umieli nie tylko ociosywa siekier i toporem, przerzyna pi章 w poprzek na odpowiednio d逝gie kawa趾i potrzebne przy budowie, ale umieli r闚nie r璚zn pi章 przerzyna te sosny wzd逝 na bale, kraw璠ziaki, 豉ty i deski. Pi豉 do przerzynania sosen wzd逝 mia豉 nazw 瞠lazko albo tracka pi豉. Mia豉 specyficzny kszta速 i by豉 w odpowiedni spos鏏 ostrzona. Prac wykonywan tak pi章 nazywano tarciem, a dw鏂h ludzi, kt鏎zy tak pi章 pracowali nazywano traczami. Ni瞠j zamieszczony rysunek przedstawia traczy, kt鏎zy tak pi章 tarli sosny na deski, na 豉ty i kraw璠ziaki.

1. Sto趾i

2. Sosna

3. ζ鎍uch

4. Duga

5. 疾lazko pi豉

6. Tracze

Sosn na sto趾i zak豉dano przy pomocy trepa lub lady. Aby sosna stabilnie le瘸豉 na sto趾ach, jeden jej koniec opasywano 豉鎍uchem i obci嘀ano ci篹kim klockiem zwanym dug.

Dop鏦i w Wachu nie by造 znane pi造, mieszka鎍y naszej wsi w dawnych czasach przygotowywali sobie deski w inny spos鏏. Z odpowiednio dobranego kawa趾a sosny i nie posiadaj鉍ego s瘯闚 od逝pywali, czyli oddzielali przy pomocy siekiery i klin闚 cienkie warstwy drewna. By豉 to praca trudna i nie zawsze dawa豉 spodziewany efekt, bo cz瘰to oddzierana warstwa p瘯a豉 wzd逝 lub 豉ma豉 si w poprzek. Ale czasem po mozolnych zabiegach udawa這 si otrzyma w ten spos鏏 kilka desek. Tak uzyskane deski nazywano dranicami lub deskami dartymi.

 

Wracam jeszcze na chwil do opisanych wy瞠j wiejskich woz闚, kt鏎e przez wiele lat dobrze s逝篡造 mieszka鎍om naszej wsi w pracy i podr騜y. Chocia by造 one budowane z drewna i tylko troch wzmacniane elementami 瞠laznymi, w ostatnim okresie ich istnienia po II wojnie wiatowej nazwano je wozami 瞠laniakami. Ujemn cech tych woz闚 by這 to, 瞠 w Wachowskich piaskach i b這tach ko豉 ich g喚boko si zapada造 i trudno by這 koniom te wozy ci鉚n寞. Ale po twardym gruncie toczy造 si do lekko. Wozy te w opisanej wy瞠j postaci przetrwa造 do 1945 roku i dopiero w okresie po II wojnie wiatowej zosta造 stopniowo zast瘼owane przez wozy na ko豉ch ogumionych, czyli przez tak zwane pospolicie wozy gumaki.

Po obejrzeniu w wiejskiej oborze st瘼y i wozu zobaczymy jeszcze inne narz璠zia, kt鏎e dawniej tam si znajdowa造. Narz璠ziem rolniczym przechowywanym w oborze w szopie by豉 s逝蕨ca do orania pola socha. Ora soch by這 ci篹k prac dla wo堯w lub koni, a tak瞠 dla cz這wieka. Cz這wiek musia ostrze sochy mocno wpycha w ziemi. Gdy tego nie czyni socha nie zag喚bia豉 si grunt i ziemia nie spulchnia豉. Ok豉dnica sochy by豉 zrobiona z drewnianej deski i nie odwraca豉 skiby, jak czyni to obecny p逝g. Przesuwa豉 tylko skib o kilkanacie centymetr闚 i w ten spos鏏 ziemi spulchnia豉. Gr鉅ziel sochy sporz鉅zono z drzewa, kt鏎ego pie mia ju kilkanacie centymetr闚 gruboci, a korzenie tego drzewa rozwidla造 si promienicie. Takie drzewo trzeba by這 w lesie wyszuka, a mo積a je by這 znale najczciej na terenie bagnistym, bo tam korzenie drzew rozrastaj si promienicie pod powierzchni ziemi i nie wrastaj g喚boko w ziemi, gdy maj dostatecznie du穎 wilgoci pod powierzchni ziemi. Socha w Wachu by豉 jeszcze u篡wana do orki na pocz靖ku XX wieku przed I wojn wiatow, kt鏎a rozpocz窸a si w 1914 roku. Ale ju w tym okresie stopniowo zacz皻o zast瘼owa soch p逝giem, kt鏎y mieszka鎍y Wacha nazywali amerykiem i jeszcze obecnie tak p逝g nazywaj.

Szopa w oborze by豉 r闚nie miejscem, gdzie przechowywano drewniane brony. Drewniana brona by豉 ca趾owicie zbudowana z drzewa i nie by這 w niej ani odrobiny metalu. Jej konstrukcj non stanowi wygi皻y w p馧kole drewniany pr皻. Do niego przytwierdzano rz璠ami, po trzy w rz璠zie, cie雟ze pr皻y. Do tych cie雟zych pr皻闚 przymocowywano przy pomocy wikliny drewniane ko趾i stanowi鉍e z瑿y brony. Poni窺zy rysunek przedstawia wygl鉅 takiej drewnianej brony.

Socha

Takie drewniane brony by造 jeszcze u篡wane w naszej wsi przez kilka lat po I wojnie wiatowej. Ale ju w tym okresie stopniowo zast瘼owano je bronami drewniano 瞠laznymi. Konstrukcja tej brony by豉 budowana z drewnianych kraw璠ziak闚, ale wmontowywano w ni z瑿y 瞠lazne. Ni瞠j zamieszczony rysunek przedstawia wygl鉅 brony drewniano 瞠laznej.

Z瑿y bron, podobnie jak u bron drewnianych, nie by造 ustawione prostopadle do p豉szczyzny brony, tylko lekko pochyla造 si pod k靖em ostrym ku przodowi brony. Nachylenie z瑿闚 brony pod k靖em ostrym nadawa這 bronie tak w豉ciwo, 瞠 nie wlok豉 si ona za koniem r闚no, tylko ko造sa豉 si na przemian w lewo i w prawo w czasie bronowania. Przez to lepiej spulchnia豉 ziemi i dok豉dniej zasypywa豉 ziemi rozsiane na polu ziarno. Brony drewniano 瞠lazne w ostatnich latach przed II wojn wiatow zosta造 stopniowo zast雷ione przez brony 瞠lazne, jakich u篡wa si w czasach obecnych.

W oborze warto jeszcze zajrze do stodo造. Tam mo積a by這 zobaczy cepy wisz鉍e na ko趾u w cianie przy bramie do stodo造, kt鏎 nazywano wierzej. Cepy przez d逝gie lata s逝篡造 naszym przodkom do m堯cenia zbo瘸. Ich wygl鉅 przedstawia zamieszczony rysunek.

Brona drewniana

Brona drewniano 瞠lazna

Cepy

 

1. Bijak

2. G頊ewka

3. Dzier磬a

4. Troki do 章czenia czci cep闚

Cepy sk豉da造 si z bijaka, g頊ewki, dzier瘸ka i trok闚. G頊ewka 章czy豉 ruchomo bijak z dzier瘸kiem. Dzi瘯i niej bijak m鏬 si obraca si naoko這 dzier瘸ka. G頊ewk robiono z paska mocnej i troch grubszej sk鏎y. Pasek trzeba by這 zawin寞 na d這ni podw鎩nie w kszta速 ko豉, ko這 sp豉szczy i przeszy trokiem. Troki mog造 by te robione ze sk鏎y, jak sznurowad豉 do but闚. Ale najmocniejsze troki by造 ze sk鏎y w璕orza, bo by造 cienkie i bardzo mocne. Do g頊ewki w jednym jej ko鎍u przymocowywano trokiem bijak, a w drugim dzier瘸k. I ju cepy by造 gotowe. 疾by jednak tymi cepami by這 wygodnie m堯ci zbo瞠, bijak i dzier瘸k musia造 mie dok豉dnie wymierzon d逝go. Dzier瘸k musia by r闚ny wzrostowi ch這pa, kt鏎y tymi cepami mia m堯ci. D逝go bijaka musia豉 by tyle razy wi瘯sza od szerokoci d這ni tego ch這pa, ile jest s堯w (zwrot闚) w nast瘼uj鉍ym tekcie:

 

Pojadziem do bory. A po co? Po drewno. A po jakie?

Po d瑿owe. A do czego? Do bijaka, by wisia這 u dzier瘸ka.

Wypada這 wi璚 dziesi耩 szerokoci d這ni. Ale ch這p tych szerokoci nie liczy. Wymawiaj鉍 s這wo pojadziem chwyta praw d這ni za koniec pr皻a przeznaczonego na bijak. Potem wymawia s這wa do boru i nad praw r瘯 chwyta bijak r瘯 lew. Przy nast瘼nych s這wach chwyta znowu praw r瘯 nad lew. I tak przy ka盥ym kolejno wypowiedzianym s這wie przek豉da na bijaku d這nie a do ostatniego s這wa tekstu. Jeli pr皻 przeznaczony na bijak by d逝窺zy, ni wymierzona przy tej ceremonii d逝go bijaka, ten wystaj鉍y za ostatnio po這穎n d這ni kawa貫k pr皻a nale瘸這 odci寞 i wyrzuci. Jeli pr皻 na bijak okazywa豚y si za kr鏒ki, nale瘸這 poszuka innego d逝窺zego. Tak wymierzonymi cepami by這 wygodnie m堯ci zbo瞠. Cepami m堯cono zbo瞠 jeszcze przez kilka lat po I wojnie wiatowej, czyli przed 1939 rokiem, cepy zosta造 zast雷ione m這ckarni poruszan przy pomocy kierata i si造 koni. Po drugiej wojnie wiatowej m這ckarni konn stopniowo zast雷i豉 m這ckarnia wieloczynnociowa poruszana silnikiem spalinowym lub elektrycznym. W latach osiemdziesi靖ych XX wieku niekt鏎zy rolnicy w Wachu kosili i m堯cili zbo瞠 przy pomocy kombajnu.

W dawnych latach mo積a by這 spotka w stodole proste urz鉅zenia do ci璚ia s這my na sieczk. Nazywano je lada. Uproszczony rysunek tego urz鉅zenia zamieszczam ni瞠j.

W dawnych czasach w ka盥ej stodole znajdowa豉 si drewniana szufla i okr鉚貫 sito, kt鏎e nazywano przetakiem. Rysunki tych przedmiot闚 zamieszczam obok.

Drewniana szufla by豉 zrobiona z jednego kawa趾a drewna i s逝篡豉 nie tylko do nasypywania zbo瘸, ale by豉 przydatna do oddzielania ziarna od plew, gdy po wym堯ceniu zbo瞠 cepami by這 ono zmieszane z plewami. Aby zbo瞠 oczyci od plew, gospodarz czeka na pomylny wiatr, kt鏎y wia prosto w wierzeje stodo造. Gospodarz otwiera wtedy wierzeje stodo造 po obu stronach klepiska, nabiera na drewnian szufl troch wym堯conego cepami zbo瘸 i rzuca je w g鏎 pod wiatr. Ci篹kie ziarno lecia這 pod wiatr i opada這 na klepisko. Lekkie plewy wiatr unosi w przeciwnym kierunku i pozwala im opada po drugiej stronie klepiska. W ten spos鏏 gospodarze w Wachu i innych wsiach dawniej oczyszczali z plew wym堯cone cepami zbo瞠. Tak otrzymane ziarno by這 jeszcze zanieczyszczone piaskiem i nasionami chwast闚. Do oczyszczania go z nasion chwast闚 i piasku s逝篡 przetak. By這 to naczynie o kszta販ie walca. Jego boczna powierzchnia by豉 zrobiona z cieniutkiej drewnianej deseczki wygi皻ej w kszta速 walca, a dno stanowi豉 druciana siatka, kt鏎ej g瘰to kratek by豉 tak dobrana, 瞠 ziarna zbo瘸 na dnie przetaka zatrzymywa造 si, a piasek i nasiona chwast闚 przedostawa造 si pod siatk przetaka i w czasie przesiewania zbo瘸 upada造 na ziemi. Czyste od chwast闚 i piasku zbo瞠 zsypywano do worka i dopiero po takich zabiegach nadawa這 si ono do mielenia na m隕. Przesiewanie zbo瘸 przetakiem by這 禦udn prac wykonywan r璚znie. Ale tak czyszczono zbo瞠 w Wachu i innych wsiach jeszcze w latach dwudziestych po I wojnie wiatowej. Pod koniec lat dwudziestych tego okresu w naszej wsi pojawi豉 si do czyszczenia maszyna r璚znie poruszana za pomoc korby. By豉 to wialnia, a nazywano j w Wachu ziewka. Po drugiej wojnie wiatowej wialnie wysz造 z u篡cia, poniewa czyszczenia zbo瘸 dokonuje podczas m堯cenia wieloczynnociowa m這ckarnia lub kombajn.

Wym堯cone zbo瞠 trzeba by這 zmierzy. Nie wa穎no go dawniej na wadze, lecz mierzono na korce. Korzec by miar pojemnoci. Jego ci篹ar jest w przybli瞠niu r闚ny jednemu centnarowi metrycznemu, czyli 100 kilogram闚. Korzec 篡ta lub ziemniak闚 wa蕨 prawie dok豉dnie po 100 kilogram闚. Natomiast korzec pszenicy jest od 100 kg o wiele ci篹szy, a korzec owsa lub gryki jest od 100 kg o du穎 l瞠jszy.

Dawna lada do sieczki.

Sk豉da這 si ono z rynny zrobionej z trzech desek i umocowanej na czterech nogach znajduj鉍ych si po bokach rynny. Nogi w dolnej czci mia造 poprzeczk i wsporniki, kt鏎e zapewnia造 ca貫j ladzie stabilno. Z przodu lady umocowana by豉 do jednej nogi kosa. Umocowanie przytrzymywa這 kos przy jej piczastym ko鎍u tak, 瞠 mo積a by這 kos wykonywa ruchy w d馧 i do g鏎y. Gospodarz w這穎n do rynienki s這m przytrzymywa praw r瘯, lew za naciska kos do do逝 i w ten spos鏏, podsuwaj鉍 s這m do kosy, odcina kr鏒kie kawa趾i s這my i przemienia j na sieczk potrzebn przy karmieniu zwierz靖.

Takie lady do sieczki u篡wane by造 w Wachu jeszcze w ostatnich dziesi靖kach lat XIX wieku. Od tego czasu stopniowo zast瘼owa造 je sieczkarnie takie jak, s u篡wane do dzisiejszych czas闚. Pierwsze takie maszyny z wa趾iem do pobierania s這my, z ko豉mi z瑿atymi, przek豉dni, ko貫m zamachowym i no瘸mi do ci璚ia s這my na sieczk (no瞠 te nazywano rzezaki) by造 poruszane najpierw r璚znie si章 mini cz這wieka. Po I wojnie wiatowej do ich uruchomiania zastosowano kierat i si喚 koni, a po Ii wojnie wiatowej silniki spalinowe i elektryczne.

Szufla drewniana

Przetak (sito)

Najstarsze drewniane naczynia robione by造 z pni drzewnych wewn靖rz wyd逝banych, a nazywano je og鏊nie kad逝bki bez wzgl璠u na wielko naczynia. Poniewa znalezienie odpowiedniego pnia drzewa nadaj鉍ego si na naczynie drewniane nie by這 rzecz 豉tw, a potrzeba posiadania naczy wzrasta豉, w pniejszym okresie zacz皻o wyrabia naczynia z drewnianych klepek. Z klepek tych po odpowiednim ich obrobieniu, dopasowaniu do siebie i do dna naczynia, sk豉dano naczynie. Aby klepki nie rozsypywa造 si, opasywano naczynie obr璚zami drewnianymi, kt鏎e mocno ca貫 naczynie ciska造 tak, 瞠 woda mi璠zy po章czeniami klepek nie przecieka豉. W pniejszym okresie drewniane obr璚ze zast雷iono obr璚zami 瞠laznymi, bo by造 mocniejsze i bardziej trwa貫. Te drewniane naczynia z klepek mia造 charakterystyczny kszta速. U jednych dno by這 szersze od g鏎nego otworu, u drugich dno w篹sze, a g鏎ny otw鏎 szerszy. Taki kszta速 naczy u豉twia nabijanie na te naczynia obr璚zy ciskaj鉍ych klepki, z kt鏎ych te naczynia by造 zrobione.

Drewniane balie do prania, wiadra do wody, kierzonki do robienia mas豉, cebry do pojenia, cebrzyki do mycia si, zast瘼uj鉍e dzisiejsze miednice, by造 u篡wane w Wachu jeszcze w latach dwudziestych po I wojnie wiatowej.

Wyrabianiem naczy drewnianych z klepek zajmowali si wyspecjalizowani rzemielnicy zwani bednarzami. Umieli oni robi naczynia z prostych klepek i z klepek gi皻ych. Gi皻e klepki s逝篡造 do robienia beczek, kt鏎e od innych naczy tym si r騜ni造, 瞠 ich dno i g鏎ny otw鏎 mia造 jednakow rednic. Aby mo積a by這 nabija na beczki ciskaj鉍e je obr璚ze, beczka musia豉 mie wypuk章 powierzchni boczn. Ni瞠j zamieszczam uproszczone rysunki drewnianych naczy z klepki.

Korzec dzieli si na cztery 獞iartki, 獞iartka zawiera豉 osiem garncy, garniec mia cztery kwarty, a kwarta cztery kwaterki (czyli szklanki). Kwarta by豉 wi璚 troch mniejsza od obecnie u篡wanego litra.

Zborze mierzono w Wachu na korce przed rozbiorami za czas闚 kr鏊闚 polskich, potem w okresie rozbior闚, a nawet jeszcze na pocz靖ku lat dwudziestych po I wojnie wiatowej.

Do mierzenia zbo瘸 u篡wano naczy drewnianych o odpowiednio dobranej pojemnoci. Kszta速 tych naczy by r騜ny, ale mia造 one zawsze jednakow pojemno. Naczynia te robiono z k這dy drzewnej, kt鏎ej wn皻rze wyd逝bywano, a dno wprawiano z deski. Na naczynia pomiarowe wyszukiwano takie drzewa, kt鏎e pod kor by造 zdrowe, a wn皻rze mia造 spr鏂hnia貫, bo takie wn皻rze 豉twiej mo積a by這 wyd逝ba. Najbardziej do tego nadawa造 si do tego celu pnie starych wierzb, ale i pnie innych drzew te do tego celu wykorzystywano.

Wi瘯sze iloci zbo瘸 przechowywano w beczkach zrobionych przemylnie ze s這my wi頊anej korzeniami sosnowymi lub wiklin. Beczk tak nazywano s這miank, a mieci這 si w niej w zale積oci od potrzeb, oko這 pi璚iu korcy zbo瘸. Miary 獞iartki i garnice robione by造 z drewna, natomiast kwarty i kwaterki lepiono z gliny tak, jak obecnie robi si jeszcze doniczki do kwiat闚. Z gliny robione by造 dawniej miski, garnki do gotowania, dzbanki i dzie磬i. Te ostatnie s逝篡造 do przechowywania mleka. A 造磬i, kt鏎ymi jedzono, te by造 dawniej robione z drzewa. Do dojenia kr闚 u篡wano dawniej naczynia drewnianego, a nazywano je skopek. Podobne ono by這 kszta速em i wielkoci do garnca, a r騜ni這 si przeznaczeniem. Ni瞠j zamieszczam uproszczone rysunki s這mianki i miar pojemnoci.

S這mianka do zbo瘸

鑿iartka

¼ korca

Garniec

1/8 獞iartki

Kwarta

¼ garnca

Kwaterka

1\4 kwarty

Skopek do dojenia kr闚

Pierwsze kieraty pojawi造 si w Wachu po I wojnie wiatowej. Ale zakupili je i ustawili w swoich gospodarstwach tylko bogatsi gospodarze. Gospodarze mniej zamo積i nadal posiadane sieczkarnie i ziarna uruchamiali w豉snymi r瘯ami. Tylko do m堯cenia zbo瘸 po篡czali m這ckarni i kierat od bogatszego s零iada. Za wypo篡czenie tych maszyn bogaty s零iad pobiera jako zap豉t ustalon wed逝g umowy pewn ilo zbo瘸. Jest mi wiadomo, 瞠 w tym okresie posiadacz m這ckarni, kieratu i pary koni, gdy przyszed z tymi maszynami i ko闓i do drugiego gospodarza i m堯ci zbo瞠 przez ca造 dzie od wschodu do zachodu s這鎍a, to za taki dzie pracy swojej, koni i maszyn pobiera jako zap豉t jeden kwintal 篡ta, czyli 100 kg tego zbo瘸. Opr鏂z tego w豉ciciel maszyn i konie otrzymywali wy篡wienie w tym dniu, w kt鏎ym u s零iada pracowali.

Po drugiej wojnie wiatowej prawie wszyscy rolnicy w Wachu zakupili i ustawili w swoich zagrodach kieraty i przy pomocy maszyn poruszanych kieratem i si章 koni u豉twiali sobie r騜ne prace w gospodarstwie rolnym. Tak by這 do 1960 roku. W tym roku przeprowadzono elektryfikacj naszej wsi. Ale nie wszystkie gospodarstwa rolne zosta造 wtedy pod章czone do sieci elektrycznej. Gospodarstwa po這穎ne z dala od g堯wnych dr鏬 nie zosta造 elektryfikacj obj皻e. Takich gospodarstw pozosta這 w Wachu jeszcze sporo, a najwi璚ej w Zakobia趾ach, Taborach i Zabaraniu. Wr鏚 tych, kt鏎ym pr鉅 do dom闚 doprowadzono, tylko kilku gospodarzy mia這 za這穎ne punkty si這we w swoich gospodarstwach. Gdy z tych punkt闚 korzystali w章czaj鉍 do nich silniki elektryczne, spada這 napi璚ie w sieci elektrycznej w ca貫j wsi i 瘸r闚ki w domach wieci造 bardzo s豉bo. Dopiero w 1976 roku w naszej wsi wymienione zosta造 przewody elektryczne na s逝pach na grubsze. Pod章czono wszystkie domy i gospodarstwa rolne do sieci elektrycznej, a punkty si這we za這穎no we wszystkich tych gospodarstwach rolnych, kt鏎ych w豉ciciele chcieli. Od tego czasu miejsce kierat闚 w Wachu zaj窸y silniki elektryczne, a kieraty zosta造 usuni皻e z honorowych miejsc, kt鏎e dot鉅 zajmowa造. Stoj one teraz w k靖ach podw鏎ek, a cz瘰to poza podw鏎kiem w lesie i niszczej pod dzia豉niem atmosferycznym. Cho obecnie kieraty nikomu nie s potrzebne, to jednak trzeba o nich powiedzie, 瞠 w minionym okresie po篡tecznie s逝篡造 ludziom i dobrze spe軟i造 swoje zadanie.

Rysunek kierzonki wykona貫m podw鎩ny, aby na rysunku z prawej strony pokaza wn皻rze kierzonki i umieszczenie kr嘀ka mieszad豉 w tym wn皻rzu.

Mierzenie zbo瘸 na korce, 獞iartki i garnce nie by這 dok豉dne. W celach handlowych zacz皻o zbo瞠 mierzy na wadze. Za czas闚 carskich i jeszcze po I wojnie wiatowej, dop鏦i nie wesz造 w u篡cie metryczne miary ci篹aru, u篡wane by造 w Wachu dawne rosyjskie miary ci篹aru. By造 to pudy, funty i 逝ty. Jeden pud zawiera 40 funt闚, a jeden funt mia 10 逝t闚.

Cho te miary ci篹aru dawno ju wysz造 z u篡cia i zosta造 zapomniane, a tylko starzy ludzie je pami皻aj, to obecnie niekt鏎zy ludzie czasem jeszcze mierz przy pomocy 逝t闚, ale ju nie ci篹ar cia, tylko szczcie. Gdy komu w 篡ciu co powiedzie, ma zwyczaj m闚i: Mia貫m przy tym 逝t szczcia.

W por闚naniu z miarami metrycznymi jeden pud r闚na si w przybli瞠niu 16 kilogram闚, a 2 ½ funta stanowi這 ci篹ar r闚ny oko這 1 kilograma. Natomiast ci篹ar jednego 逝ta by w przybli瞠niu r闚ny oko這 4 dekagramy.

Do odmierzania pud闚, funt闚 i 逝t闚 s逝篡造 wagi spr篹ynowe z wycechowan skal i wskaz闚k. Cho nie odmierza造 one dok豉dnie ci篹aru, by造 wygodne w u篡ciu, bo nie wymaga造 odwa積ik闚.

Do odmierzania funt闚 by豉 r闚nie u篡wana dwignia drewniana, kt鏎 ludzie sami domowym sposobem sporz鉅zali. Wygl鉅a豉 ona tak, jak przedstawia j ni瞠j zamieszczony rysunek.

Beczka

(do kapusty)

Balia

(do prania)

Ceber

(do pojenia zwierz靖)

Cebrzyk

(do mycia si)

Kierzonka

(do robienia mas豉)

- t逝cka

Wiadro

(do wody)

Przeniar albo Beznar

Tak dwigni do wa瞠nia nazywano przeniar. By豉 ona zrobiona z pnia drzewnego w ten spos鏏, 瞠 w jednym ko鎍u zostawiano kr鏒ka cz tego pnia bez ociosywania go, drugi koniec kilkanacie razy d逝窺zy od poprzedniego ociosywano i obrabiano na kszta速 kija i na jego ko鎍u przymocowywano hak 瞠lazny. Wk豉dano na ten kij ruchome k馧ko metalowe lub ze sznurka, aby dwignia mia豉 punkt podparcia. Tak przygotowan dwigni, trzeba by這 jeszcze wycechowa przy pomocy odpowiednich ci篹ar闚 zwa穎nych na innej wadze i ponacina na d逝gim jej ko鎍u kreski w odpowiednich miejscach. Po dokonaniu tej czynnoci dwignia przeniar nadawa豉 si do u篡tku. Odwa瘸no na niej chleb przy po篡czaniu go od s零iad闚, we軟, len, prz璠z lnian we軟ian przed farbowaniem i inne produkty o ma造m ci篹arze. Taka waga u篡wana by豉 tylko w domach wiejskich w rozliczeniach mi璠zy s零iadami. W handlu stosowane by造 wagi precyzyjnie wykonane, kt鏎e odwa瘸造 produkty z wi瘯sz dok豉dnoci.

Te naczynia drewniane i wagi spotka mo積a by這 najczciej w oborze i stodole. Dlatego w tym miejscu pozwoli貫m sobie je opisa. Ale mo積a by這 je spotka r闚nie w domu mieszkalnym, w komorach i na strychach.

Bardzo przydatn maszyn w gospodarstwie rolnym by kierat, poniewa umo磧iwia on wykorzystanie si造 koni do uruchomienia m這ckarni, sieczkarni, m造nk闚 i innych maszyn. Kierat ustawiano najczciej w pobli簑 klepiska stodo造. Znajdowa這 si ono w rodkowej czci stodo造 i by這 robione dawniej z gliny, potem z drewnianych bali, a ostatnio z betonu. Dlatego kierat ustawiano w pobli簑 klepiska stodo造, bo na klepisku mo積a by這 ustawia r騜ne maszyny. Przy pomocy dw鏂h 瞠laznych dr鉚闚 i specjalnych przegubowych 章czy mo積a by這 pod章czy te maszyny do kieratu i wykorzystuj鉍 go oraz si喚 koni, je uruchamia, aby wykonywa造 potrzebn w gospodarstwie rolnym prac. Wygl鉅 kieratu w uproszczony spos鏏 przedstawia ni瞠j zamieszczony rysunek.

Kierat

78
78
78
78
78
78
78
78
78
78
78
78
78
78
78
78
78
78
78
78
78
78
78
78
78
78
78
78
78

Kadzid這 * Myszyniec * Baranowo * Lelis * ㄊse * Czarnia* Zb鎩na * Turol * Krasnosielc * Olszewo Borki * Nowogr鏚* Chorzele* Kolno* Jednoro瞠c* Rozogi

.

Webmaster: Zdzis豉w Bziukiewicz

tel. 0607-676356

 

Dalsze rozpowszechnianie materia堯w opublikowanych w www.kurpie.com.pl jest zabronione bez zgody w豉ciciela. Podstawa prawna: art. 25 ust. 1 pkt 1 b ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

 

Copyright kurpie.com.pl / Zdzis豉w Bziukiewicz 2007

Prywatne Muzeum Kurpiowskie w Wachu
Prywatne Muzeum Kurpiowskie w Wachu
Kurpie - informacje