Kurp Zbrojny

powstanie regionalnego etnomitu.

 

Krzysztof Braun

Kurpie Kurpiowska Puszcz Zielona
Frywolitki i sztuka Laury Bziukiewicz
Kurpiowska Puszcz Zielona
Forum Puszcz Zielona
Bursztyn na Kurpiach
Kurpiowska Bi簑teria
Kurpiowskie ozdoby Wielkanocne
Google
kurpie.com.pl internet
Muzeum Kurpiowskie w Wachu
Kurpiowskie zdoby na Bo瞠narodzenie
Galeria/Foto - Kurpie Kurpiowska Puszcz Zielona

Powszechny w Polsce stereotyp przedstawia Kurpi闚 jako ludzi od wiek wiek闚 mieszkaj鉍ych w g喚bokiej puszczy, bartnik闚 i myliwych posiadaj鉍ych oryginalny str鎩 i zwyczaje, a tak瞠 ludzi zawsze wolnych i patriot闚 staj鉍ych w potrzebie w obronie Ojczyzny.

Wyniki bada, kt鏎e prowadz na Mazowszu od szeregu lat ( ostatni cykl To窺amo Mazowszan casus Kurpie) potwierdzaj istnienie tego stereotypu. Wi璚ej, autostereotyp wsp馧czesnych Kurpi闚 jest bardzo podobny. M闚i Kurpie o sobie: nigdy nie mielimy pa雟zczyzny, nale瞠limy do ksi嘀靖 mazowieckich i kr鏊a, za wolne 篡cie w puszczy p豉cilimy daniny w miodzie i sk鏎ach, mielimy bro i bylimy wietnymi strzelcami. W tym miejscu przytaczaj zwykle powszechnie znan histori o tym jak Kurp wystrzela niegdy kulami na desce inicja造 kr鏊a: S.A.R. - Sigismundus Augustus Rex.

Gdy jednak zapytamy Kurpi闚 wprost kiedy i w jakich wydarzeniach wojennych brali udzia, nie otrzymamy 瘸dnych rzetelnych odpowiedzi, bowiem wiadomo konkretnych wydarze historycznych wr鏚 ludnoci Puszczy Zielonej jest minimalna. Opiera si g堯wnie na opisie zawartym w Potopie H. Sienkiewicza, m闚i鉍ym o tym jak Kurpie osaczyli w puszczy Karola Gustawa, oraz na wierszu M. Konopnickiej A w Zielonej, w Myszynieckiej... gdzie poetka wspomina udzia Kurpi闚 w oddzia豉ch Zygmunta Padlewskiego w Powstaniu styczniowym.

Najciekawsze w tym jest to, 瞠 kurpiowski autostereotyp patriotyczny, okreli豚ym go jako intuicyjny, odpowiada rzeczywistoci. Kurpie istotnie mog si poszczyci pi瘯n patriotyczn kart i udzia貫m w buntach przeciw wyzyskowi, wojnach i powstaniach narodowych. Osobn kwesti jest to dlaczego tak ma這 dawny, tradycyjny przekaz kulturowy pozostawi w ich wiadomoci grupowej. Od XVII wieku buntowniczo i waleczno Kurpi闚 jest notowana w wiadomoci elit, w relacjach i opisach kraju, a co najwa積iejsze w dokumentach centralnych instytucji Rzeczypospolitej.

Bronis豉w Chlebowski w hale Kurpie pisze: ... niejednokrotnie w dawnych czasach okazywali przywi頊anie do ziemi, na kt鏎ej wzroli i do kr鏊闚 kt鏎ym na wierno przysi璕ali. Tak, gdy za Augusta II [1708] Szwedzi pod wodz Karola XII przechodzili w 2000 wojska przez lasy myszynieckie, Kurpie, kt鏎zy przysi璕ali na wierno Augustowi II, tak dzielnie stawili op鏎, 瞠 Karol XII ca造 oddzia straci i ledwie z dwoma towarzyszami ... uciec zdo豉. (*1

Ten epizod wojny p馧nocnej Henryk Sienkiewicz przeni鏀 o 50 lat wstecz i umieci w II. tomie Potopu jako obserwacj pana Andrzeja Kmicica kt鏎y ... przypatrywa si zaciekawiony tym ludziom, 篡j鉍ym ustawicznie w mrokach lenych, kt鏎ych twarzy nie opala這 nigdy s這鎍e; podziwia ich wzrost, mia這 wejrzenia, szczero mowy i wcale nie ch這psk fantazj. J像 namawia Kurpi闚, by nie czekaj鉍 Szwed闚 w puszczy uderzyli na Ostro喚k i wojn rozpocz瘭i, a sam ofiarowa si ich przeprowadzi. Wielk te mi璠zy nimi znalaz ochot... (*2

Walki ze Szwedami trwa造 d逝go i by造, jak sugestywnie relacjonuje ㄆkasz Go喚biowski bardzo krwawe ... Kurpiki porobili zasieki w lasach, otoczyli wa貫m i rowami, korzystaj鉍 z b這tnistej posady zatamowali przejcie ... i podali warunki za kt鏎ymi drog mu otworz. Odrzuci je kr鏊 dumny, poszed na przeb鎩, nie dawa przebaczenia 瘸dnemu, z豉panych m璚zarniami zmusza, a瞠by jeden drugiego wiesza. Rozj靖rzeni zebrali si znowu i tyle zawzi皻oci dokazali, 瞠 kat闚 swych zniszczyli, a Karol XII z jednym tylko drabantem do Szczuczyna za υm蕨, do przychylnego sobie Szczuki, podkan. lit. zdo豉 umkn寞. (*3

Podaje dalej Chlebowski 瞠 ... korzysta豉 r闚nie z odwagi Kurpik闚 pani Dzia造雟ka, wojewodzina che軛i雟ka, kt鏎a zebrawszy 6000 Kurpi闚, pierwsza zwyci瘰kim sztandarom Szwed闚, op鏎 stawi豉. Wszystkie oddzia造 Szwed闚 rozbite zosta造, a gdy si ich do 300 na cmentarzu miejskim w Ostro喚ce obwarowa這, Kurpie uderzyli, szturmem cmentarz zdobyli i Szwed闚 zabrali. (*4 Dok豉dne przedstawienie udzia逝 Kurpi闚 w wojnie p馧nocnej zawieraj opracowania J. Wimmera i W. Majewskiego. (*5 Powy窺ze opisy przywo逝j po to aby wskaza, 瞠 dramatyczny udzia Kurpi闚 w wojnie p馧nocnej jest pocz靖kiem tworzenia si kurpiowskiego etnomitu.

Zmitologizowane wydarzenia i na pewno wyolbrzymiony udzia w nich Kurpi闚, stan si w 100 lat pniej kanw wielu, proz i wierszem pisanych utwor闚 literackich. Eksponowane w czasie zabor闚 idee patriotyzmu i walki o wolno i wyzwolenie, dzie豉 dla pokrzepienia serc, tworzy造 r闚noczenie w rodowisku intelektualnych elit stereotyp bohaterskiego Kurpia. Tym walkom ze Szwedami powi璚i np. Kazimierz W鎩cicki w 1834 r. zbeletryzowan historyczn powie Kurpie (*6 , a poeta Micha Morzkowski w 1844 r. tak wspomina;

I starzy b璠 bajali jak to Kurpie Szwed闚 prali,

i niejedna tam mogi豉, gada 瞠 ich zgni這 si豉.

Bo gdy bro wzi像 Kurp na barki, diablo Szwedom wlaz na karki,

p鏒y zamorc闚 spowiada, a ich z kasz het pozjada. (*7

 

W 10 lat po szwedzkim najedzie rozpocz窸y si na Kurpiowszczynie bunty przeciw rabunkowej gospodarce starosty ostro喚ckiego i przeladowaniu Kurpi闚 przez Jana Wooda, Anglika, staroci雟kiego ekonoma. Administracja kr鏊ewska pr鏏owa豉 poci鉚n寞 Kurpi闚 do rob鏒 i danin niezwyczajnych oraz wprowadzi przymus propinacyjny. Gdy Kurpie okazali stanowczy op鏎 starosta i ekonom Wood sprowadzili wojsko i organizowali karne ekspedycje na kurpiowskie wsie. Kurpie wyst雷ili w 1719 roku do Referendarii Koronnej. Niestety, na skutek intryg i prawdopodobnie przekupienia referendarskiej komisji lustracje w 1720 i nast瘼nych latach wyda造 wyrok dla Kurpi闚 niepomylny i z wyj靖kiem pa雟zczyzny musieli przyj寞 wszystkie narzucone im ci篹ary. W obawie przed dalszymi pr鏏ami uzale積ienia lub rabunku i najazdami ludzi staroci雟kich zorganizowali sta章 zbrojn stra dla ochronienia wsi.

Sytuacja Kurpi闚 zmieni豉 si, gdy rozpocz窸a si w 1733 roku walka o tron pomi璠zy Augustem III a Stanis豉wem Leszczy雟kim. Zra瞠ni niesprawiedliwoci wyroku s鉅u referendarskiego Kurpie, opowiedzieli si za St. Leszczy雟kim. Nie bez znaczenia by造 te zapewne s造nne stanis豉wowskie libertacje dla ch這p闚, kt鏎zy wyst雷i z broni w r瘯u w obronie kr鏊a. W stosunku do Kurpi闚 mia Stanis豉w Leszczy雟ki specjalne plany, gdy postanowi uczyni z puszczy baz wypadow dla dzia豉 swych zwolennik闚 na terenie Mazowsza i Polski.

r鏚豉 z epoki, analizowane przez J霩efa Kazimierskiego (*8 m闚i 瞠 kr鏊 Stanis豉w zach璚aj鉍 ich przeciwko Moskwie, naprz鏚 pozwoli im bro ka盥emu mie, czego przedtem broniono i nigdy nie pozwalano i dla wi瘯szej ochoty da im libertacj, pod pokojow piecz璚i, 瞠 nie maj p豉ci hiberny, pog堯wnego, czynsz闚, czopowego, szel篹nego dot鉅 p鏦i 穎軟ierze sta b璠 na puszczy. Kurpie masowo poparli Leszczy雟kiego organizuj鉍 pomoc gospodarcz i tworz鉍 oddzia造 wojskowe. 5 listopada 1734 roku zosta豉 zawi頊ana w Dzikowie, pod przyw鏚ztwem Adama Tar造 konfederacja generalna, w kt鏎ej zjednoczy造 si wszystkie wczeniej powsta貫 wojew鏚zkie i powiatowe konfederacje Obojga Narod闚. Kolejne przegrane bitwy i potyczki zako鎍zy造 si kl瘰ka i kapitulacj konfederat闚 w kwietniu 1735 roku pod wier瘸mi ko這 Kozienic. Rozproszone wojska, zgodnie z zamys貫m kr鏊a kierowa造 si do puszczy kurpiowskiej, aby st鉅 prowadzi skazan niestety na niepowodzenie walk. Dzikowian bo tak nazywano konfederat闚, wspierali Kurpie do ko鎍a (*9. Oddzia豉mi strzelc闚 kurpiowskich kierowa Stach Konwa, kt鏎y podczas przegranej bitwy z Rosjanami pod Jednaczewem, ranny, dosta si do niewoli, po czym go powieszono. Badaczom nie uda這 si wyjani kim by Stach Konwa; nie by這 takiego nazwiska wr鏚 Kurpi闚. By mo瞠 by這 to przezwisko, pseudonim, chroni鉍y rodzin przed represjami. Dla mieszka鎍闚 regionu by bohaterem: walczy w obronie Kr鏊a Polaka, ranny w bitwie, zosta zamordowany przez najedc.

Dziewi皻nastowieczny badacz Kurpiowszczyzny Adam Zakrzewski opublikowa w 1886 roku pod pseudonimem Tomek Piast histori walki Stacha Konwy z Moskalami (*10, a Adam Ch皻nik, na uroczysto powi璚enia jego pomnika w Lesie Jednaczewskim 25.VI.1932 r. opublikowa ksi嘀k o jego bohaterskich czynach (*11. Po odejciu konfederat闚 do Prus stan wojenny na Kurpiach trwa nadal. Starostowie 這m篡雟ki, kolne雟ki i ostro喚cki ob這篡li Kurpi闚 wysokimi czynszami i ponownie pr鏏owali zmusi ich do pa雟zczyzny i gospodarki folwarcznej. Kurpie pomni stanis豉wowskich libertacji stawili zbrojny op鏎, odm闚ili p豉cenia podatk闚 i uznania Augusta III za kr鏊a. Sytuacja by豉 na tyle grona, 瞠 sejm w 1735 roku podj像 uchwa喚 o poskromieniu swawolnych Kurpik闚 (*12. Na zako鎍zenie trwaj鉍ej 3 lata wojny domowej, batalion w liczbie 820 穎軟ierzy spacyfikowa Kurpi闚 w czerwcu 1738 roku, skazuj鉍 przyw鏚c Marcina Dziekciarczyka na roz獞iartowanie i wbicie na pal, a innych na kary ch這sty 200 i 100 plag. Dziekciarczykowi uda這 si uciec, a kar ch這sty na innych wykonano natychmiast (*13.

Na szczcie w 1750 roku nowy starosta ostro喚cki Jan Ma豉chowski wyda zatwierdzony przez Augusta III przywilej znosz鉍y pa雟zczyzn i daniny w naturze na rzecz czynszu w gotowce. Moralnie Kurpie byli usatysfakcjonowani. W regionie nast雷i okres stabilizacji, rozwoju osadnictwa puszcza雟kiego i nowych form gospodarowania.

W 20 lat pniej Kurpie byli ju grup, kt鏎 Generalno Konfederacji Barskiej bra豉 pod uwag jako si喚 militarn, na kt鏎 Ojczyzna mo瞠 liczy w potrzebie. Znamiennym i wymagaj鉍ym podkrelenia jest fakt, 瞠 przyw鏚cy konfederacji szukaj鉍 wsparcia wr鏚 tzw. ludu, wymieniaj tylko g鏎ali i Kurpi闚. W豉dys豉w Konopczy雟ki tak o nich pisze: ...Opr鏂z g鏎ali szczeg鏊n otuch napawali szlacht Kurpie jako potomkowie tych, co Szwedom Karola XII dali si we znaki i z Moskw w 1735 r. w obronie Leszczy雟kiego do ostatka walczyli. Ma swoich Kurpi闚 wida zawczasu zwerbowanych, a cudacko uzbrojonych Joachim Potocki, usi逝je ich zagrza Dzier瘸nowski, s w konfederacji ciechanowskiej (a 600) i wyszogrodzkiej pod Saw oraz Trzeciakiem. Widocznie dowiadczenia by造 z nimi dobre, bo i podczaszy Potocki wielkie w nich nadal k豉dzie nadzieje, i Dumouriez na podstawie informacji Krasi雟kiego, kt鏎ego rodzina mia豉 dobra obejmuj鉍e cz Zielonej Puszczy, zachwala les Kroupiks,espece de sauvages, bons tireurs, fameux dans la guerre contre les Suedois [ dzicy Kurpie, dobrzy strzelcy s造n鉍y podczas wojny ze Szwedami]. Doskona造 to materia na piechot, gdyby z obiecanych przez biskupa 6000 mo積a by這 dosta cho 1/5. B鉅 co b鉅 to pokolenie Kurpi闚 nie zaznaczy這 si tak bardzo w walce o niepodleg這 jak jego ojcowie i dziadowie; mo瞠 zra瘸造 has豉 antykr鏊ewskie konfederat闚... (*14.

Mija 20 lat, Targowica zagra瘸 niepodleg這ci Polski i tylko pomno瞠nie obrony krajowej mo瞠 by ratunkiem Ojczyzny. Uchwa豉 Sejmu kr鏊a i skonfederowanych stan闚 z maja 1792 wzywa do czynu Kurpik闚 ze starostwa ostro喚ckiego (*15, stwarzaj鉍 mo磧iwo zorganizowania oddzia堯w broni鉍ych obszar闚 p馧nocnego Mazowsza. By mo瞠 to zadecydowa這, 瞠 bunt brygadiera Antoniego Madali雟kiego w marcu 1794 roku sta si has貫m do wybuchu powstania. Stacjonuj鉍y w Ostro喚ce Madali雟ki, 12 marca wypowiedzia pos逝sze雟two rosyjskim w豉dzom wojskowym i via Przasnysz wyruszy do Krakowa. Do brygady zg這si豉 si ochotniczo grupa Kurpi闚 w Przasnyszu 13 marca Madali雟ki zaci鉚n像 oddzia Kurpi闚, kt鏎zy stanowili odt鉅 jego strzelc闚 pieszych; wieziono ich na wozach (*16. Kurpie masowo zaci鉚ali si do powstania. Augustyn Karski, delegat Rady Zast瘼czej Ksi瘰twa Mazowieckiego tak pisze w raporcie: Mieszka鎍y Puszczy Kupiskiej i Ostro喚ckiej Kurpiami zwani, do kilku tysi璚y liczy si mog鉍y, sekretnym, a zawsze roztropnym przez ochotnik闚 i miasto uiszczeniem, za najpierwszym ujrzeniem za Narwi wojska 章czy si gotowi (*17. Z Kurpi闚 zosta造 sformowane 2 bataliony strzelc闚, kt鏎e pod dow鏚ztwem pu趾. Zakrzewskiego odegra造 wa積 rol w obronie Narwi i otrzyma造 pochwa喚 samego Tadeusza Kociuszki.

Po, utworzeniu Ksi瘰twa Warszawskiego, z Kurpi闚 z okolic Myszy鎍a utworzono oddzia kt鏎y stacjonowa w Warszawie Oddzia tych Kurpi闚 z這穎ny z leniczych departamentu 這m篡雟kiego, stworzy korpus strzelc闚 konnych. Na ma造ch konikach, w kurtkach lub 簑panach, z d逝gimi szablami, z dzid lub sztu熯em, lud ten na poz鏎 niepoczesny, lecz trafnem strzelaniem straszny w boju, zadziwia mieszka鎍闚 Warszawy. Kurpie 篡wieni tylko, lecz bez p豉cy, s逝篡li ochoczo (*18.

Powstanie Listopadowe na Kurpiach kojarzone jest powszechnie z Bitw pod Ostro喚k 26 maja1831 roku, szar蕨 lekkokonnej kawalerii p趾. J霩efa Bema, mierci 6000 powsta鎍闚, w tym genera堯w H. Kamie雟kiego i L. Kickiego. Po stronie powsta鎍闚 walczy豉 te tam grupa kurpiowskich kosynier闚. Ale to margines jeli chodzi o patriotyczne zaanga穎wanie Kurpi闚. Rz鉅 Tymczasowy w grudniu 1830 roku powo豉 na obszarze wojew鏚ztwa p這ckiego Gwardi Ruchom i Stra Bezpiecze雟twa. Emisariusz z W零ewa, Tadeusz Horian zorganizowa ochotniczy, ponad 200 osobowy oddzia Kurpi闚. Akces do powstania zg這si豉 wielka liczba mieszka鎍闚 Kurpiowszczyzny. O skali ich zaanga穎wania mo瞠 wiadczy fragment raportu Komisji P這cka dla Komisji Rz鉅owej Spraw i Policji z 11 stycznia 1831 roku: Co wojew鏚ztwo w P這cku ma robi jeli ju jest 300 ochotnik闚 Kurpi闚, czy wi璚ej ich przyjmowa? (*19 Wobec tak wielkiego zaanga穎wania mia powsta nawet Korpus Kurpiowski licz鉍y do 10 000 strzelc闚. Niestety nie powsta.

Powstanie styczniowe na Kurpiowszczynie to przede wszystkim przemarsz oddzia堯w gen. Zygmunta Padlewskiego i bitwa pod Myszy鎍em, w kt鏎ej Kurpie masowo wsparli walcz鉍ych powsta鎍闚. Do mitologizacji tych wydarze walnie przyczyni si wiersz Marii Konopnickiej:

 

A w Zielonej, w Myszynieckiej hukaj puszczyki

To Padlewski Zygmunt dzielny zwo逝je Kurpiki.

Zwo豉 dzielne swe Kurpiki, wezwa w imi Boga

Pod Myszy鎍em bitw stoczy i pokona wroga.

 

Kurpie w r騜nych formach wspierali powstanie: walczyli zbrojnie wraz z Padlewskim, udzielali pomocy, schronienia i 篡wnoci, wp豉cili tak瞠 niebagateln kwot 400 talar闚 dla wsparcia powstania. (*20.

Okres I wojny wiatowej to dla Kurpiowszczyzny wyniszczenie gospodarcze: przemieszczenia wrogich wojsk, grabie瞠, dewastacja gospodarki, wycinka i po瘸ry las闚.

Z kolei II wojna wiatowa to r闚nie zniszczenia wielu wsi, deportacje ludnoci, rabunkowa gospodarka niemiecka. Kurpie licznie zasilili oddzia造 Armi Krajowej, a po wojnie dzia豉li w strukturach zbrojnego podziemia, walcz鉍ego z sowietyzacj Polski. Skal ich zaanga穎wania ocenimy ogl鉅aj鉍 tablice pami靖kowe w kocio豉ch Kurpiowszczyzny.

Dla ka盥ej spo貫cznoci poczucie to窺amoci ma znaczenie kluczowe. Szczeg鏊nie wa積e jest w przypadku tak zwartej grupy etnograficznej jak s Kurpie. Na ich poczucie to窺amoci sk豉da si wiele element闚; sta貫 granice i dowiadczanie przestrzeni, kultura materialna i duchowa, j瞛yk, sztuka i ogromna sfera lokalnej kultury symbolicznej. Przywo豉ne wy瞠j dowody lokalnego i narodowego patriotyzmu przodk闚 pomaga kurpiowskiej spo貫cznoci regionalnej znale swoje miejsce w mozaice lud闚 i narod闚 Europy.

 

 

*1) Br. Chlebowski, Kurpie, S這wnik Geograficzny Kr鏊estwa Polskiego, t. IV, Warszawa,1883, s. 937

*2) H. Sienkiewicz, Potop, t. II, Warszawa, 1971, s. 115.

*3) . Go喚biowski, Lud polski, jego zwyczaje i zabobony, przez...,w Warszawie, 1830, s. 40.

*4) Br. Chlebowski, tam瞠, s.937.

*5) J. Wimmer, Wojsko Rzeczypospolitej w dobie wojny p馧nocnej,Warszawa, 1956; W. Majewski, Walki Kurpi闚 ze Szwedami w dobie wojny p馧nocnej, Kwartalnik Historyczny, 1959, z. 2.

*6) K. W. W鎩cicki, Kurpie. Powie historyczna,Warszawa,1834.

*7) M. Morzkowski, Kurpie, Biblioteka Warszawska, t. II, 1844, s.134-135.

*8) J. Kazimierski,Dzieje p馧nocno-wschodniego Mazowsza 1525 1864, w:Dzieje Ziem Wojew鏚ztwa Ostro喚ckiego, Warszawa1984, s.97

*9) W. Majewski, Puszcza Zielona ostoj Dzikowian (maj grudzie 1735), Zeszyty Naukowe OTN, 1987, nr 1, s. 12 27.

*10) Tomek Piast [Adam Zakrzewski], Kurpie. Opowiadanie historyczne,Warszawa,1886.

*11) A. Ch皻nik,Stach Konwa. Bohater kurpiowski, wielki patriota ziemi 這m篡雟kiej, pogromca Szwwd闚, Sas闚 i Moskali, Nowogr鏚,1932, ss 32

*12) Volumina Legum, t.VI, Petersburg,1860, s. 325.

*13) B. Baranowski, Walka ch這p闚 kurpiowskich z feudalnym uciskiem, Warszawa, 1951; J. Gierowski, St逝mienie powstania ch這p闚 kurpiowskich w 1738 roku, Przegl鉅 historyczny, t. 44, 1953, z. 1-2.

*14) W. Konopczy雟ki,Konfederacja barska, Warszawa, 1991, t. II, s.765.

*15) Volumina Legum, t. IX, Krak闚, 1885, s.455 456.

*16) St. Herbst, Walki na pograniczu Mazowsza i Podlasia w czerwcu i lipcu 1794 r., Przegl鉅 Historyczny, 1953.

*17) Z. Niedzia趾owska,Kurpie. Bory Ostro喚ckie, Warszawa,1988, s.65-67

*18) Br. Gembarzewski, Kurpie, Encyklopedia Staropolska Ilustrowana, t. III, s. 124.

*19) T. Winiewski, Udzia Kurpi闚 w walkach narodowowyzwole鎍zych w XIX wieku, Ostro喚ka, 2004, s 67, przypis nr 14,

*20) Z. Niedzia趾owska, op.cit., s. 87 92.

 

Krzysztof Braun

Kadzid這 * Myszyniec * Baranowo * Lelis * ㄊse * Czarnia* Zb鎩na * Turol * Krasnosielc * Olszewo Borki * Nowogr鏚* Chorzele* Kolno* Jednoro瞠c* Rozogi

.

Webmaster: Zdzis豉w Bziukiewicz

tel. 0607-676356

 

Dalsze rozpowszechnianie materia堯w opublikowanych w www.kurpie.com.pl jest zabronione bez zgody w豉ciciela. Podstawa prawna: art. 25 ust. 1 pkt 1 b ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

 

Copyright kurpie.com.pl / Zdzis豉w Bziukiewicz 2007

Prywatne Muzeum Kurpiowskie w Wachu
Kurpie - informacje